Ημερίδα της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ): Τα περιβαλλοντικά και πολιτιστικά διακυβεύματα μέσα από τις Τοπικές Επιτροπές στην επικράτεια - Τι ειπώθηκε από εκπροσώπους νησιών των Κυκλάδων (ΕΙΚΟΝΕΣ)

 

ΕΛΛΕΤ: Τα περιβαλλοντικά και πολιτιστικά διακυβεύματα μέσα από τις Τοπικές Επιτροπές στην επικράτεια

Ειρήνη Προμπονά

Μια πρωτόγνωρη για τα δεδομένα της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ) συνάντηση πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 13 Φεβρουαρίου στα κεντρικά γραφεία της, στην οδό Τριπόδων στην Πλάκα. Για πρώτη φορά, εκπρόσωποι και μέλη και των 13 Τοπικών Επιτροπών (ΤΕ) από όλη την Ελλάδα βρέθηκαν στον ίδιο χώρο, μαζί με εκπροσώπους της Τοπικής Αυτοδιοίκησης με στόχο να συζητήσουν τα πολιτιστικά και περιβαλλοντικά διακυβεύματα που αντιμετωπίζουν οι τοπικές κοινωνίες.

Η ημερίδα ήταν μια ιδέα του προέδρου των ΤΕ της ΕΛΛΕΤ, Σπύρου Αρσένη που η ΕΛΛΕΤ φιλοδοξεί να καθιερωθεί ως θεσμός. Όπως τονίστηκε, ο οργανισμός στηρίζεται σε δύο βασικούς πυλώνες: τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, δύο τομείς που σήμερα δοκιμάζονται έντονα.

Η ΕΛΛΕΤ υποστηρίζει την Κοινωνία των Πολιτών και την Τοπική Αυτοδιοίκηση μέσω υποστηρικτικών προγραμμάτων, ώστε να συμμετέχουν ουσιαστικά στις διαδικασίες του αναπτυξιακού και χωρικού σχεδιασμού και να εκφράζουν άποψη για το μέλλον τους με σύγχρονη αντίληψη. Μέσω προγραμμάτων ανάπτυξης δεξιοτήτων, ενδυναμώνει και δικτυώνει την κοινωνία για την προστασία του περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς και ενισχύει τις τοπικές κοινωνίες, μετατρέποντάς τες σε ενεργά σύνολα.

Την ΤΕ Νάξου εκπροσώπησαν η Νίκη Κεφαλά, ο Μάριος Βαζαίος και ο Χρυσόστομος Κυπριτζής.

Διαβάστε σχετικά με το πρόγραμμα και τους συμμετέχοντες της ημερίδας:

Μια γρήγορη ματιά στην ημερίδα της 13ης Φεβρουαρίου, μέσα από τις Τοπικές Επιτροπές της ΕΛΛΕΤ

Από την Αμοργό και τη Χίο μέχρι τη Δράμα και τη Νάξο, πολλά μνημεία βιώνουν εγκατάλειψη, είτε λόγω έλλειψης συντήρησης, είτε λόγω ανεπαρκούς προστασίας. Η υπερδόμηση και η μαζική τουριστική ανάπτυξη επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την κατάσταση, στερώντας από σημαντικούς τόπους την ανάδειξη που τους αξίζει.

Στο πεδίο των υποδομών, οι Τοπικές Επιτροπές ανέδειξαν σοβαρές ελλείψεις: ακατάλληλα λιμάνια, οδικά δίκτυα που εξελίχθηκαν από αγροτικούς δρόμους χωρίς ουσιαστικό σχεδιασμό, αλλά και έργα που αλλοίωσαν το φυσικό τοπίο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα η επέκταση του αερολιμένα της Νάξου μέσα στον υγροβιότοπο ή την επέμβαση στο Σαρακήνικο της Μήλου.

Η πρόεδρος της ΕΛΛΕΤ Λυδία Καρρά απευθύνει χαιρετισμό στις ΤΕ

Φυσικοί πόροι υπό πίεση

Η διαχείριση των υδάτινων πόρων αποτέλεσε κεντρικό θέμα συζήτησης, όπως ήταν αναμενώμενο. Σε νησιά όπως η Νάξος, η Αμοργός και η Αίγινα, τα αποχετευτικά δίκτυα, η διαχείριση απορριμμάτων και η ανεξέλεγκτη καύση κλαδιών, μαζί με άλλα ακατάλληλα προς καύση υλικά, παραμένουν άλυτα ζητήματα.

Στη Δράμα, η εξόρυξη μαρμάρου έχει δημιουργήσει σοβαρά λατομικά απόβλητα και ατμοσφαιρική ρύπανση που επηρεάζει ακόμα και κατοίκους γειτονικών οικισμών. Ως λύση προτείνεται η υπόγεια εξόρυξη μέσω στοών, πρόταση που ανέδειξαν η ΤΕ και ο αντιδήμαρχος Νευροκοπίου. Αξίζει να σημειωθεί πως οι ιδιωτικές εταιρείες εξόρυξης μαρμάρου θέλουν να επεκταθούν ακόμα και στο Φαλακρό Δράμας κάτι που ανησυχεί ιδιαιτέρως την τοπική κοινωνία. Εξαιρετική εντύπωση προκαλεί ωστόσο πως όλα τα παραπάνω που συμβαίνουν στη Δράμα δεν έχουν γίνει γνωστά στην υπόλοιπη Ελλάδα.

Τοπικό Πολεοδομικά Σχέδια και φέρουσα ικανότητα: το παράδειγμα της Σαντορίνης

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η παρέμβαση του δημάρχου Σαντορίνης, Νικου Ζώρζου. Η Σαντορίνη αποτελεί ένα από τα νησιά που συμμετέχουν ενεργά στην εκπόνηση Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου με τη στήριξη της ΕΛΛΕΤ, σε μια προσπάθεια να μπει επιτέλους “μέτρο” στην ανάπτυξη. Ο δήμαρχος του νησιού, μιλώντας στην ημερίδα, περιέγραψε τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει: η προσπάθεια να εφαρμοστεί ένα νέο ΤΠΣ που θα λαμβάνει υπόψη τη φέρουσα ικανότητα του νησιού τον έχει καταστήσει «μη αρεστό», όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, σε μερίδα της τοπικής κοινωνίας.

Όπως τόνισε, η Σαντορίνη έχει ήδη αρχίσει να εμφανίζει σημάδια διάβρωσης. Το νησί “δεν αντέχει άλλο”-ούτε σε επίπεδο υποδομών, ούτε σε επίπεδο φυσικού περιβάλλοντος, ούτε σε επίπεδο κοινωνικής συνοχής.

Η ανάγκη για ρύθμιση, για όρια και για σχεδιασμό με βάση τις πραγματικές δυνατότητες του τόπου είναι πλέον επιτακτική. Η συρρίκνωση του πρωτογενούς τομέα και ειδικά των αμπελώνων και έλλειψη κατοικιών για εκπαιδευτικούς και λειτουργούς συνεχίζει να υφίσταται. Ειδικά το πρόβλημα της στέγης επηρεάζει ακόμη και τα εκπαιδευτικά προγράμματα της ΕΛΛΕΤ, καθώς οι συνεννοήσεις που έχουν γίνει τη μια χρονιά με τους εκπαιδευτικούς για να “τρέξουν” τα προγράμματα ακυρώνονται στην πράξη την επόμενη, αφού οι ίδιοι φεύγουν με μετάθεση εξ αιτίας των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν στην εξεύρεση κατοικίας στο νησί.

Οι στόχοι του Συμβουλίου Περιβαλλοντικής και Πολιτιστικής εκπαίδευσης της ΕΛΛΕΤ

Από το Ιόνιο στις Κυκλάδες: κοινές αγωνίες, διαφορετικές κλίμακες

Οι εκπρόσωποι των ΤΕ αντάλλαξαν εμπειρίες και διαπίστωσαν ότι, παρά τα προβλήματα, οι Κυκλάδες βρίσκονται σε καλύτερη κατάσταση σε σχέση με το Ιόνιο, όπου η υπερδόμηση έχει αλλοιώσει σε μεγάλο βαθμό την πολιτιστική ταυτότητα περιοχών όπως η Κέρκυρα, η Λευκάδα και οι Παξοί.

Σε ορισμένες περιοχές, ειδικά, όπως η Λευκάδα, η Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν στηρίζει τις προσπάθειες των πολιτών, με αποτέλεσμα οι επιτροπές να αναζητούν λύσεις σε υψηλότερο θεσμικό επίπεδο.

Παραδείγματα καλών πρακτικών

Η ημερίδα ανέδειξε και φωτεινά παραδείγματα:

– Αίγινα: εθελοντική ανάδειξη και πιστοποίηση μονοπατιών, διατήρηση των παραδοσιακών «σουβάλων» που συγκρατούν τα όμβρια ύδατα.

– Τήνος: η Κωνσταντίνα Παπαγεωργίου μίλησε για τη σημασία των ξερολιθιών στη βιοποικιλότητα και στη συγκράτηση νερού, ενόψει και του τριημέρου εκδηλώσεων (21–23 Μαρτίου) στις Κυκλάδες.

– MedINA: η Ήβη Ναννοπούλου παρουσίασε δράσεις που προωθούν την ισορροπία ανθρώπινης δραστηριότητας και περιβάλλοντος.

Η Νίκη Κεφαλά, πρόεδρος της ΤΕ Νάξου

Νάξος: το αγροτικό τοπίο ως ζωντανή πολιτιστική κληρονομιά και οι προκλήσεις που το απειλούν

Η παρουσίαση της Νάξου έγινε από την πρόεδρο της ΤΕ Νίκη Κεφαλά. Όπως υπενθύμισε η Νάξος ήδη έχει βραβευτεί από την Europa Nostra αρκετές φορές (Ύρια, Ναός της Δήμητρας, Αγ. Κυριακή στην Απείρανθο και Kambones 1615 στις Μέλανες). Κατά την παρουσίαση αναφέρθηκε στο εντυπωσιακό ανάγλυφο που παρουσιάζει το νησί, ένα ανάγλυφο που είναι διάσπαρτο με βυζαντινά μνημεία και παραδοσιακές κατασκευές (μιτάτα) που συνθέτουν μια πολιτιστική κληρονομιά μοναδική στο Αιγαίο.

Στέρνες, λιθόστρωτα μονοπάτια, λιθόκτιστα πηγάδια και ξερολιθιές δεν αποτελούν απλώς στοιχεία του τοπίου, αλλά είναι φορείς κοινωνικής μνήμης. Καταγράφουν την ιστορία των βοσκών, των καλλιεργητών και των γεωργών που διαμόρφωσαν τη Νάξο όπως τη γνωρίζουμε. Πρόκειται για μια βιωματική, κοινωνική μνήμη, μια παρακαταθήκη που οφείλει να παραδοθεί ακέραιη στον επόμενο Ναξιώτη.

Στο ίδιο πνεύμα, τονίστηκε η ανάγκη διατήρησης του αγροτικού τοπίου μέσα από την αναβίωση παραδοσιακών επαγγελμάτων που τείνουν να χαθούν: αγγειοπλαστική, μαρμαρογλυπτική, υφαντική, αλλά και η ιδιαίτερη τέχνη κατασκευής των κουδουνιών. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στα φράγματα του Μανώλη Γλέζου στ’ Απεράθου, ως παράδειγμα καλής πρακτικής του παρελθόντος, που εξακολουθεί να διδάσκει.

Περιβαλλοντικές πιέσεις: λειψυδρία, αφαλάτωση και ανεξέλεγκτες γεωτρήσεις

Η λειψυδρία παραμένει το πρώτο και πιο πιεστικό ζήτημα. Η αφαλάτωση προχωρά χωρίς ολοκληρωμένες περιβαλλοντικές μελέτες και χωρίς πρόβλεψη για εναλλακτικές θέσεις εγκατάστασης. Τα φράγματα του νησιού δεν έχουν γεμίσει, καθώς είναι διάτρητα και μεγάλες ποσότητες νερού χάνονται στη θάλασσα. Την ίδια στιγμή, γεωτρήσεις ανοίγονται σε βάθη μεγαλύτερα από τα προβλεπόμενα, χωρίς επαρκή έλεγχο, αντλώντας ακόμα και από τα αρχαία νερά του υδροφόρου ορίζοντα του νησιού.

Η έλλειψη περιβαλλοντικής παιδείας, τόσο στα σχολεία όσο και στους ενήλικες, επιτείνει το πρόβλημα. Όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά, «αν δεν ξεκινήσουμε από την εκπαίδευση, δεν θα προλάβουμε να σώσουμε, όσα ακόμη σώζονται».

Μονάδες αφαλάτωσης εντός του ιστού της πόλης, κάτω απ’ το δημαρχείο, Νάξος [φωτ. Cyclades Open]

Υπερδόμηση και απώλεια ταυτότητας

Η υπερδόμηση αλλάζει καθημερινά το πρόσωπο της Νάξου. Αλλοιώνει αυτό που κάποτε αγάπησαν οι επισκέπτες και την έκανε αγαπημένο τόπο διακοπών ή κατοικίας τους, ενώ συρρικνώνει τον πρωτογενή τομέα.
Με την εξαφάνιση των θυμαρότοπων και της χαμηλής βλάστησης, μειώνεται και η παραγωγή μελιού, καθώς οι μέλισσες δεν βρίσκουν πλέον επαρκή τροφή.

Σημαντικά οικοσυστήματα, όπως η Αλυκή Νάξου και οι Ποταμίδες, αλλά και οι αμμοθίνες που κρύβουν κάτω τους πλούσια ζωή και προστατεύουν την ενδοχώρα, απειλούνται από αμμοληψίες, ρύπανση, μπάζωμα της κοίτης, κακή διαχείριση, κ.α. ενω η προστασία τους είναι από ανεπαρκής έως ανύπαρκτη. Το ίδιο συμβαίνει και με την ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση των παραλιών. Η απόφαση του δήμου να μην καθαριστούν με μηχανοκίνητα οχήματα οι προστατευόμενες παραλίες πέρυσι, αποτελεί μια μικρή νίκη των πολιτών, καθώς απέτρεψε την περαιτέρω αλλοίωση τους.

Πολιτισμός: μνημεία που χρειάζονται ουσιαστική προστασία

Η Πορτάρα αναφέρθηκε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα μνημείου που είχε επισημανθεί από καιρό ότι χρειάζεται ουσιαστική προστασία και φύλαξη, χωρίς όμως να ληφθούν τα απαραίτητα μέτρα μέχρι που συνέβη το περιστατικό του καλοκαιριού.
Αντίστοιχα, για την Αγία Κυριακή στ’ Απεράθου, βυζαντινή αρχαιότητα και χρονολογείται στην περίοδο της Εικονομαχίας, κατά τον 8ο ή 9ο αιώνα τονίστηκε ότι πρέπει να δημιουργηθεί ένα πρόγραμμα ώστε να εξασφαλιστεί η επισκεψιμότητα στο ναό.

Η Νάξος είχε δυναμική παρουσία στην ημερίδα και η φωνή της ακούστηκε δυνατά και καθαρά, ανοίγοντας δρόμους για νέες συνεργασίες με άλλες ΤΕ και οργανισμούς, όπως η Αμπασάδα της Τήνου και η MedINA. Ένα ζωντανό δίκτυο πολιτών ενώνει τις δυνάμεις του, ανταλλάσσει απόψεις και πρακτικές προκειμένου να διασώσει το πολιτιστικό και περιβαλλοντικό κεφάλαιο της χώρας και των νησιών.

Τέλος αξίζει να αναφερθεί πως στην ημερίδα έγινε παρουσίαση του πρότζεκτ Πρότυπος Δασικός Οικισμός Βοβούσας-Πολυλειτουργική διαχείρηση δασικών οικοσυστημάτων (περισσότερα ΕΔΩ)

Ένα ζωντανό δίκτυο πολιτών

Η ημερίδα έκλεισε με μια κοινή παραδοχή: η ΕΛΛΕΤ χρειάζεται να ενισχύσει την επικοινωνία της με τις Τοπικές Επιτροπές και τα ΜΜΕ, ώστε να αναδεικνύονται όχι μόνο τα προβλήματα, αλλά και οι καλές πρακτικές που εφαρμόζονται σε όλη τη χώρα. Η συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας θεωρήθηκε κρίσιμη, μέσα από ημερίδες, πεζοπορίες, δράσεις πεδίου και ανοιχτές συζητήσεις που βοηθούν τους κατοίκους να γνωρίσουν από κοντά όσα αξίζει να προστατευτούν.
Τέλος, οι εκπρόσωποι των επιτροπών αντάλλαξαν και γεύτηκαν τοπικά προϊόντα: ναξιώτικη γραβιέρα ΠΟΠ, αμοργιανό μέλι, κρητική τσικουδιά και άλλες γεύσεις απ’ όλη την Ελλάδα. Μια συμβολική αλλά ουσιαστική χειρονομία βγαλμένη από τον γαστρονομικό πλούτο της Ελλάδας, που υπογράμμισε πως η συνεργασία και η αλληλοστήριξη παραμένουν η βάση ενός δικτύου πολιτών που θέλει να λειτουργεί ενωμένο, ενημερωμένο και ενεργό.

ΠΗΓΗ