Πρόσφυγες λόγω Κλίματος: Έρευνα καταδεικνύει πως η κλιματική κρίση, ήδη, ωθεί ανθρώπους από τον Παγκόσμιο Νότο προς την Ευρώπη - Η κλιματική μετανάστευση δεν αποτελεί σενάριο του μέλλοντος (ΕΙΚΟΝΕΣ & ΧΑΡΤΗΣ)

φώτο © Canva

Η κλιματική μετανάστευση δεν αποτελεί σενάριο του μέλλοντος 

Έρευνα καταδεικνύει πως η κλιματική κρίση ήδη ωθεί ανθρώπους από τον Παγκόσμιο Νότο προς την Ευρώπη 

Νέα έρευνα του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες (ΕΣΠ) και του WWF Ελλάς αποκαλύπτει ότι η κλιματική αλλαγή και τα διαρκώς εντεινόμενα και καταστροφικότερα ακραία καιρικά φαινόμενα, ήδη εκτοπίζουν ανθρώπους, οι οποίοι αναγκάζονται να μετακινηθούν προς ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ αυτών και προς την Ελλάδα.  

Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε από τον Κώστα Βλαχόπουλο (ΕΣΠ), τον Νασρουντίν Νιζάμη (ΕΣΠ), τη Θεοδότα Νάντσου (WWF Ελλάς) και την Εμμανουέλα Δούση (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών), βασίζεται σε μαρτυρίες μεταναστών, προσφύγων και αιτούντων άσυλο σε Ελλάδα και Βέλγιο και αναδεικνύει ότι η κλιματική κρίση αποτελεί καθοριστικό παράγοντα αναγκαστικού εκτοπισμού. 

Η Μεσόγειος Θάλασσα αποτελεί το επίκεντρο της έρευνας, καθώς συνιστά έναν σημαντικό μεταναστευτικό διάδρομο από την Αφρική και την Ασία, με την Ελλάδα να λειτουργεί ως βασική πύλη εισόδου προς την Ευρώπη. Στην έρευνα που διεξήχθη την περίοδο Μάρτιος 2025- Μάιος 2025, συμμετείχαν 70 μετανάστες, πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο από 17 χώρες —μεταξύ των οποίων και ένας ανιθαγενής— οι οποίοι διαμένουν σήμερα στην Ελλάδα και το Βέλγιο και προέρχονται από περιοχές ιδιαίτερα ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή, όπως η Νοτιοανατολική Ασία, η υποσαχάρια Αφρική και η Μέση Ανατολή. Μέσα από τις αφηγήσεις τους, η μελέτη εξετάζει πώς τα ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως πλημμύρες, ξηρασίες και καύσωνες, που συνδέονται άμεσα με την κλιματική αλλαγή, αλληλεπιδρούν με παραδοσιακούς παράγοντες μετανάστευσης, όπως η φτώχεια, οι ένοπλες συγκρούσεις και οι παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. 

Παρότι οι ίδιοι οι συμμετέχοντες αντιλαμβάνονται με διάφορους τρόπους τον ρόλο της κλιματικής αλλαγής στην απόφαση τους για μετακίνηση, τα ευρήματα δείχνουν ξεκάθαρα, μέσα από τις ίδιες τους τις αφηγήσεις, ότι οι κλιματικές καταστροφές λειτούργησαν ως κρίσιμος παράγοντας για τον εκτοπισμό τους από τις χώρες καταγωγής τους. 

Η έρευνα καταρρίπτει την αντίληψη ότι οι «κλιματικοί μετανάστες» αποτελούν ένα μελλοντικό σενάριο. Αντίθετα, δείχνει ότι πολλοί έχουν ήδη φτάσει στην Ευρώπη, αναζητώντας ασφαλέστερες συνθήκες διαβίωσης. Συνδέοντας τις προσωπικές μαρτυρίες με επαληθεύσιμα κλιματικά γεγονότα, η μελέτη υπογραμμίζει ότι ο κλιματικός εκτοπισμός είναι ήδη μια πραγματικότητα.  

Τα ευρήματα αναδεικνύουν την ανάγκη να αναγνωριστεί η κλιματική μετανάστευση ως γεγονός και παράλληλα να ενισχυθεί η κλιματική δράση στον Παγκόσμιο Νότο προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι βαθύτερες αιτίες του εκτοπισμού. 

Οι συγγραφείς δήλωσαν: 

Θεοδότα Νάντσου, επικεφαλής πολιτικής στο WWF Ελλάς: “Η κλιματική κρίση έχει σοβαρές επιπτώσεις που δεν περιορίζονται μόνο στα οικοσυστήματα και τη βιοποικιλότητα, αλλά προκαλεί κρίσιμες απειλές για τις ευάλωτες χώρες, επιδεινώνοντας συγκρούσεις και ανισότητες. Η έρευνα αυτή αποτελεί ένα σημαντικό ορόσημο, καθώς για πρώτη φορά ρωτήθηκαν οι ίδιοι οι άνθρωποι που αναγκάστηκαν να μετακινηθούν από τον τόπο καταγωγής τους, λόγω της κλιματικής κρίσης. Καταδεικνύουμε έτσι, πως ο κλιματικός εκτοπισμός δεν αποτελεί ένα φαινόμενο που προβλέπεται να συμβεί στο μέλλον, αλλά μια υπαρκτή πραγματικότητα που οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε”.  

Κώστας Βλαχόπουλος, ερευνητής στο Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες: “Η κλιματική μετανάστευση δεν αποτελεί πρόκληση του μέλλοντος, αλλά μια παρούσα κοινωνική διάσταση της κλιματικής κρίσης. Η τελευταία λειτουργεί είτε ως καταλύτης είτε ως ενισχυτικός παράγοντας παραδοσιακών πιέσεων που οδηγούν σε εκτοπισμό (πόλεμοι, συγκρούσεις, παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, φτώχεια κ.α.). Με την έρευνα αυτή γίνεται σαφές μέσα από τις μαρτυρίες των ίδιων των μεταναστών ότι οι καταστροφικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής επηρεάζουν την ανθρώπινη κινητικότητα.” 

Νασρουντίν Νιζάμη, συντονιστής υπηρεσίας διερμηνείας στο Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες: Οι μαρτυρίες πολλών μεταναστών που συμμετείχαν στην έρευνα αναδεικνύουν τις σοβαρές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στις χώρες καταγωγής τους. Οι ήδη εύθραυστες οικονομίες, σε συνδυασμό με την υψηλή εξάρτηση από υγιή φυσικά οικοσυστήματα, περιορίζουν δραματικά τη δυνατότητα προσαρμογής των κοινοτήτων, καθιστώντας ολόκληρες περιοχές ιδιαίτερα ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή, και διαμορφώνοντας συνθήκες αναγκαστικής μετακίνησης.   

Η έρευνα δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό “Ocean and Society (Cogitatio Press), ενώ είναι διαθέσιμη εδώ και εδώ. 

Σημειώσεις: 

• Οι όροι «Παγκόσμιος Βορράς» και «Παγκόσμιος Νότος» χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν μια κοινωνικοοικονομική και πολιτική διαίρεση του κόσμου, που διαχωρίζει τα πλουσιότερα, αναπτυγμένα έθνη από τα λιγότερο αναπτυγμένα. Γενικά, ο Παγκόσμιος Βορράς περιλαμβάνει τη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη, το Ισραήλ, την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Ο Παγκόσμιος Νότος συνήθως περιλαμβάνει την Αφρική, τη Λατινική Αμερική, την Καραϊβική, την Ασία (εκτός του Ισραήλ, της Ιαπωνίας και της Νότιας Κορέας) και την Ωκεανία (εκτός της Αυστραλίας και της Νέας Ζηλανδίας). 
• Στην έρευνα συμμετείχαν 70 άτομα που έφυγαν από 17 χώρες (Αφγανιστάν, Ανγκόλα, Μπανγκλαντές, Καμερούν, Κονγκό, Αίγυπτος, Ερυθραία, Γκαμπόν, Ιράκ, Ιράν, Μαρόκο, Πακιστάν, Φιλιππίνες, Σιέρα Λεόνε, Σομαλία, Σουδάν, Συρία) και ένας ανιθαγενής, οι οποίοι, την περίοδο που διεξήχθη η έρευνα είτε βρίσκονταν σε δομές στη Λέσβο, την Αμυγδαλέζα, είτε ήταν εργάτες γης στην Πελοπόννησο, είτε βρίσκονταν στο Βέλγιο. 

***

Πρόσφυγες λόγω Κλίματος

Η διαρκής μετακίνηση πληθυσμών από την αυγή της ανθρωπότητας αποτέλεσε κινητήρια δύναμη της εξέλιξης και της οικονομικής ανάπτυξης. Αυτή η επιστημονική ιστορικά άποψη φαίνεται πως έχει ξεχαστεί στους τόνους ρατσιστικού μίσους και απανθρωπιάς που κατακλύζουν τη Δύση από τις αρχές του 21ου αιώνα, καλύπτεται από τα νέα τείχη αποκλεισμού στις μετακινήσεις ανθρώπων. Η οικονομικά ανεπτυγμένη Δύση που στηρίζει τα πλούτη της στο “τάισμα πολέμων” σε όλο τον πλανήτη και εκμεταλλεύεται τις υποανάπτυκτες χώρες της Ασίας και της Αφρικής, υψώνει συρματοπλέγματα και φράχτες στους εκτοπισμένους κολασμένους της γης.

Πέρα από τους πολέμους, υπάρχει και η μετανάστευση και προσφυγιά λόγω της κλιματικής κρίσης. Μία ακόμη αιτία που η “ένοχη Δύση” αντιμετωπίζει έως σήμερα με ψίχουλα επιδοτήσεων σε διάφορα Κλιματικά Ταμεία αντιμετώπισης των επιπτώσεων από ακραία φυσικά φαινόμενα, ειδικά στη Νοτιοανατολική Ασία. Όσο όμως αυξάνεται η εσωτερική μετανάστευση στις χώρες της ανεπτυγμένης Δύσης- χαρακτηριστικό παράδειγμα οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες που συχνά πια παγώνουν αλλά και η Αυστραλία η οποία συχνά πια καίγεται- προβάλλει το απειλητικό μέλλον για όλη την ανθρωπότητα.

Η κλιματική κρίση αυξάνει σημαντικά τα κύματα μετανάστευσης και προσφυγιάς

Τα περάσματα της Μεσογείου γεμίζουν ολοένα και περισσότερο από απελπισμένους ανθρώπους που έχουν χάσει τα πάντα και αναζητούν μια ελπίδα ζωής και επιβίωσης. Πολλές φορές πνίγονται ή δολοφονούνται στα σκοτεινά νερά, όπως συνέβη στην Πύλο και πρόσφατα στη Χίο. Η χώρα μας αποδέχθηκε το δυτικό χρήμα για να μετατραπεί σε μια τεράστια φυλακή εκτοπισμένων ανθρώπων, αποδέχθηκε να γίνει το τείχος για να μην έχουν ελπίδα οι εκτοπισμένοι…

Έρευνες για την κλιματική μετανάστευση

Μόλις πρόσφατα ο ΟΗΕ εκτίμησε ότι τουλάχιστον ότι υπήρχαν 10,6 εκατομμύρια διεθνείς μετανάστες στη Νοτιοανατολική Ασία από το 2020. Η έκθεση World Vision του 2025 με τίτλο “Κλιματική Αλλαγή, Ευαλωτότητα και Μετανάστευση: Επιπτώσεις στα Παιδιά και τους Νέους στη Νοτιοανατολική Ασία”, αποκαλύπτει την οδυνηρή εικόνα. Η κλιμακούμενη κλιματική κρίση επηρεάζει δυσανάλογα τα παιδιά σε όλη τη Νοτιοανατολική Ασία, αναγκάζει παιδιά και οικογένειες να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, οδηγώντας σε αυτό που οι αναλυτές ονομάζουν ως “μετανάστευση κινδύνου”.

Κανείς δεν είναι απρόσβλητος στα γεγονότα της κλιματικής κρίσης, απλά οι επιπτώσεις είναι πιο καταστροφικές σε περιοχές που βρίσκονται ήδη στα όρια επικινδυνότητας από ξηρασίες και πλημμύρες

Μια νέα εργασία δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Ocean and Society με τίτλο “Από κατεστραμμένες ζωές στον Παγκόσμιο Νότο στα περάσματα της Μεσογείου: Η πραγματικότητα της κλιματικής μετανάστευσης”, με ερευνητές τους Θεοδώρα Νάντσου (WWF Greece), Κωνσταντίνο Βλαχόπουλο (Greek Council for Refugees, Greece), Εμμανουέλα Δούσση (National and Kapodistrian University of Athens) και Νασρουντίν Νιζάμι (Greek Council for Refugees). Αναδεικνύει μια από τις πιο επείγουσες αλλά συχνά υποτιμημένες διαστάσεις της κλιματικής κρίσης: τη σχέση της με τη μετανάστευση και τον αναγκαστικό εκτοπισμό πληθυσμών.

Οι συγγραφείς καταδεικνύουν πώς η κλιματική αλλαγή καταστρέφει τα μέσα επιβίωσης σε περιοχές του Παγκόσμιου Νότου, ιδιαίτερα σε κοινότητες που εξαρτώνται άμεσα από τη γεωργία, το νερό και τη σταθερότητα των φυσικών πόρων.

“Ξηρασίες, πλημμύρες, ερημοποίηση, και η άνοδος της θερμοκρασίας οδηγούν όχι μόνο σε περιβαλλοντική υποβάθμιση αλλά και σε κοινωνικοοικονομική κατάρρευση, ωθώντας εκατομμύρια ανθρώπους σε μετακίνηση”.

Σημειώνεται ότι πολλές από τις μεταναστευτικές διαδρομές προς τη Μεσόγειο και την Ευρώπη ξεκινούν από αυτήν ακριβώς την «αργή καταστροφή» της καθημερινής ζωής. “Παρ’ ότι οι αφίξεις αντιμετωπίζονται συνήθως ως πολιτικό ή συνοριακό ζήτημα, οι βαθύτερες αιτίες είναι συχνά κλιματικές και συνδέονται με ανισότητες: οι περιοχές που πλήττονται περισσότερο είναι εκείνες που έχουν συμβάλει λιγότερο στις παγκόσμιες εκπομπές”, αναφέρεται στην έρευνα.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στο νομικό κενό: οι «κλιματικοί μετανάστες» δεν αναγνωρίζονται επίσημα ως πρόσφυγες από το διεθνές δίκαιο, αφήνοντας εκατομμύρια ανθρώπους χωρίς σαφή προστασία.

Η Μεσόγειος, και χώρες όπως η Ελλάδα, βρίσκονται πλέον στην πρώτη γραμμή ενός φαινομένου που θα εντείνεται: η κλιματική κρίση δεν αλλάζει μόνο το περιβάλλον, αλλά μετακινεί πληθυσμούς και επανακαθορίζει τα σύνορα της δικαιοσύνης και της ευθύνης. Στην έρευνα τους αναφέρονται συγκεκριμένες καταστροφές που αναφέρθηκαν από τους συμμετέχοντες πρόσφυγες, ως γεγονότα που άλλαξαν τη ζωή τους και διαμόρφωσαν την απόφασή τους να μεταναστεύσουν.

Ενδεικτικά:

• Οι κατολισθήσεις λάσπης το 2017 στο Φρίταουν, Σιέρα Λεόνε: Οι κατολισθήσεις λάσπης που έπληξαν το Φρίταουν, την πρωτεύουσα της Σιέρα Λεόνε, τον Αύγουστο του 2017, προκάλεσαν τον θάνατο σχεδόν 1.000 ανθρώπων και τον αναγκαστικό εκτοπισμό πάνω από 3.000 ατόμων. Οι φονικές κατολισθήσεις προκλήθηκαν από ασυνήθιστα έντονες βροχοπτώσεις, οι οποίες έχουν επιστημονικά αποδοθεί στην κλιματική αλλαγή. Οι κατολισθήσεις και οι πλημμύρες ήταν το καθοριστικό γεγονός που διαμόρφωσε την απόφασή τους να φύγουν, δηλώνοντας ότι οι συνθήκες διαβίωσης στην πατρίδα τους έγιναν αφόρητες.

• Οι πλημμύρες το 2019 στο Νταρφούρ, Σουδάν: Οι εκτεταμένες πλημμύρες του 2019 στο Σουδάν ήταν οι χειρότερες των τελευταίων 25 ετών. Ο συνδυασμός ένοπλων συγκρούσεων, φτώχειας και ανεπαρκούς διαχείρισης υδάτων αυξάνει την ευαλωτότητα των κοινοτήτων σε ακραία πλημμυρικά φαινόμενα, τα οποία έχουν γίνει συχνότερα και εντονότερα υπό την επίδραση της κλιματικής αλλαγής.

• Η μεγάλη πλημμύρα το 2022 στο Μπανγκλαντές: Το Μπανγκλαντές, ως μία από τις πιο ευάλωτες χώρες παγκοσμίως στην κλιματική αλλαγή, αντιμετωπίζει ολοένα συχνότερες και εντονότερες αιφνίδιες πλημμύρες, ιδιαίτερα στην περιοχή Σιλέτ. Οι πλημμύρες του Ιουνίου 2022 έχουν συνδεθεί με την κλιματική αλλαγή. Η αποτυχία των καλλιεργειών συνέβαλε σε αύξηση της τιμής του ρυζιού κατά 30%.

• Οι μεγάλες πλημμύρες το 2022 στο Καμερούν: Καθ’ όλη τη διάρκεια του 2022, μια εκτεταμένη περιοχή της Δυτικής Αφρικής, συμπεριλαμβανομένων του Καμερούν, του Μάλι, της Νιγηρίας και του Νίγηρα, επλήγη από εκτεταμένες πλημμύρες λόγω βροχοπτώσεων άνω του μέσου όρου, με αποτέλεσμα τον εκτοπισμό 1,5 εκατομμυρίου ανθρώπων. 

• Οι ακραίες πλημμύρες το 2022 στο Πακιστάν: Οι ακραίες βροχοπτώσεις του 2022 και οι επακόλουθες πλημμύρες επηρέασαν πάνω από 33 εκατομμύρια ανθρώπους, κατέστρεψαν 1,7 εκατομμύρια κατοικίες και κόστισαν τη ζωή σε σχεδόν 1.500 άτομα. 

• Οι πλημμύρες το 2024 στο Αφγανιστάν: Τον Απρίλιο και τον Μάιο του 2024, μεγάλες περιοχές της Νότιας Ασίας επλήγησαν από σειρά καταιγίδων που προκάλεσαν έντονες βροχοπτώσεις και αιφνίδιες πλημμύρες, οι οποίες αποδίδονται στην κλιματική αλλαγή. Η χώρα που επλήγη περισσότερο ήταν το Αφγανιστάν, όπου αναφέρθηκαν 540 θάνατοι. Στο Πακιστάν, τουλάχιστον 124 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από σοβαρές πλημμύρες τον Απρίλιο, ενώ 18 άνθρωποι πέθαναν στο Ιράν τον Μάιο. 

• Το ακραίο κύμα καύσωνα το 2024 στην περιοχή του Σαχέλ: Το ακραίο κύμα καύσωνα στο Σαχέλ, που έπληξε ιδιαίτερα ευάλωτους πληθυσμούς στο τέλος του Ραμαζανιού, δεν θα είχε συμβεί χωρίς την κλιματική αλλαγή. 

Στην έρευνα που διεξήχθη από το GCR και το WWF Ελλάς, όλοι οι μετανάστες με «κλιματικό προφίλ» που συμμετείχαν επιβεβαίωσαν ότι η αυξανόμενη συχνότητα και ένταση των καταστροφών που προκαλούνται από την κλιματική αλλαγή καταστρέφουν τις τοπικές οικονομίες του Παγκόσμιου Νότου, εντείνουν τις ανισότητες και υπερβαίνουν τις περιορισμένες δυνατότητες αντίδρασης και προσαρμογής των χωρών προέλευσής τους. 

Σημειώνεται ότι το ζήτημα της κλιματικής μετανάστευσης άνοιξε και σε “νομικό πλαίσιο άνοιξε με τη σημαντική γνωμοδοτική γνώμη του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης στις 23 Ιουλίου 2025. “Συνθήκες που απορρέουν από την κλιματική αλλαγή και είναι πιθανό να θέσουν σε κίνδυνο τη ζωή ατόμων ενδέχεται να τα οδηγήσουν στην αναζήτηση ασφάλειας σε άλλη χώρα ή να τα εμποδίσουν να επιστρέψουν στη δική τους”, αναφέρεται συγκεκριμένα.(Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης, 2025, παρ. 378)

Τα κράτη έχουν σαφή νομική υποχρέωση να προστατεύουν τους κλιματικούς μετανάστες και να μην τους επιστρέφουν (αρχή της μη επαναπροώθησης βάσει της Σύμβασης της Γενεύης του 1951) στη χώρα καταγωγής τους 

Υστερόγραφο στην έρευνα: Αξίζει να σημειωθεί ότι η χώρα με τους περισσότερους εγχώριους εκτοπισμένους λόγω φυσικών καταστροφών δεν είναι κάποια φτωχή χώρα του Νότου αλλά οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με τα στοιχεία του Internal Displacement Monitoring Centre. Το 2023, 2.9 εκατομμύρια πολίτες των ΗΠΑ εκτοπίστηκαν από τις κατοικίες τους λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων που εντείνονται λόγω της κλιματικής κρίσης.

ΠΗΓΗ