Τάσης Παπαϊωάννου, «Πρωτομαγιά του '44 στην Καισαριανή», λαδοπαστέλ σε χαρτί
Οι φωτογραφίες της συλλογικής μνήμης μας
Οι συγκλονιστικές φωτογραφίες των κομμουνιστών που εκτελέστηκαν από τους ναζί ανήμερα της Πρωτομαγιάς του ’44 στο σκοπευτήριο της Καισαριανής ξύπνησαν μνήμες στην ελληνική κοινωνία. Μνήμες που είχαν καλυφθεί από τη σκόνη των καιρών, θυμίζοντας σε όλους μας τις ηρωικές στιγμές της Εθνικής Αντίστασης, οι οποίες καθόρισαν τη σύγχρονη ιστορία του τόπου μας. Αντικρίζοντας για πρώτη φορά τα ήρεμα πρόσωπα εκείνων των ανδρών που περπατούν αγέρωχοι, ο ένας δίπλα στον άλλο, δίχως φόβο προς τον θάνατο, συνειδητοποιούμε τη βαθιά πίστη που τους χαρακτήριζε και την ακλόνητη πεποίθηση ότι πέθαιναν για έναν υπέρτερο σκοπό, την απελευθέρωση της πατρίδας τους από τον γερμανικό ζυγό.
Η συλλογική ιστορική μνήμη φωτίστηκε ξανά, σαν από κάποιο δυνατό προβολέα μέσα στη σκοτεινιά των ημερών μας, αναδεικνύοντας με τον πιο τραγικό και αδιαμφισβήτητο τρόπο τη θυσία των 200 αριστερών αγωνιστών. Την ίδια στιγμή, οι φωτογραφίες αυτές αποτελούν ατράνταχτα τεκμήρια του αντιφασιστικού αγώνα του λαού μας και συγχρόνως υπενθυμίζουν και τον προδοτικό ρόλο των Ελλήνων δωσίλογων συνεργατών των Γερμανών κατακτητών. Ισως αυτό να εξηγεί το μένος και το μίσος των σημερινών νοσταλγών του ναζισμού που βεβήλωσαν το μνημείο πεσόντων στην Καισαριανή. Εσπασαν τη μαρμάρινη πλάκα νομίζοντας ότι έτσι θα σβήσουν αυτό που συμβολίζει μέσα στο πέρασμα του χρόνου. Οσο όμως η συλλογική μνήμη της κοινωνίας μένει ζωντανή, κανένας βανδαλισμός δεν μπορεί να ακυρώσει τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα.
Η ιστορική διαδρομή της πόλης είναι γεμάτη από τέτοια γεγονότα, άλλοτε μακρινά άλλοτε πρόσφατα που έλαβαν χώρα σε διάφορα σημεία των γειτονιών της: σε δρόμους, σε πλατείες, σε συγκεκριμένα κτίρια, σε απόμερες ξεχασμένες γωνιές. Είναι τότε που ο χώρος ταυτίζεται και γίνεται ένα με τον χρόνο, σαν να γράφεται πάνω του με ανεξίτηλη μπογιά το τι συνέβη εκεί στο παρελθόν, έτσι που να τον ακολουθούν από τότε και για πάντα οι μνήμες εκείνου του ιστορικού γεγονότος.
Είναι οι Χώροι-Μνημεία της πόλης που θυμίζουν (ή οφείλουν να θυμίζουν) στις επόμενες γενιές την ιστορία της, που είναι και η ιστορία της ελληνικής κοινωνίας. Χώροι που πρέπει να προστατεύονται και να διατηρούνται ακέραιοι, δίχως άστοχες «ανακαινίσεις» που αλλοιώνουν τη φυσιογνωμία τους κι αυτό που συμβολίζουν διαχρονικά στο παρόν. Μόνον έτσι η ιστορική γνώση περνά αλώβητη από τη μια γενιά στην άλλη, θωρακίζοντας την αλήθεια των ιστορικών γεγονότων από επικίνδυνους αναθεωρητισμούς, παραχαράξεις και στρεβλώσεις.
Οπως έχουμε ευθύνη να διατηρούμε άθικτα τα μνημεία της αρχαιότητας, άλλο τόσο οφείλουμε να προστατεύουμε και τα μνημεία της σύγχρονης ιστορίας μας. Ο χρόνος αφήνει αναπόφευκτα πάνω στα υλικά τους τα σημάδια του· σημάδια πολύτιμα πάνω σε σοβάδες, ξεθωριασμένα χρώματα, σκουριασμένα σίδερα, που δεν πρέπει να σβηστούν, ούτε να καλυφθούν. Θα πρέπει να μένουν εκεί, να θυμίζουν διαρκώς το ιστορικό γεγονός, όπως οι ασπρόμαυρες πολυκαιρισμένες φωτογραφίες των αγωνιστών της Καισαριανής, των πραγματικών πατριωτών!
«Τα μεμνημένα στην ενθύμηση “πράγματα” είναι στενά συνδεδεμένα με τόπους. […] Οι τόποι “μένουν” ως εγγραφές, μνημεία, δυνάμει τεκμήρια, ενώ οι ενθυμήσεις, οι μεταδιδόμενες αποκλειστικά διά ζώσης, είναι πτερόεσσες καθώς και τα λόγια»1 σημειώνει ο Paul Ricceur.
Οι τόποι φέρουν πάνω και μέσα τους τη συλλογική μνήμη της κοινωνίας. Η σκουριασμένη σμπαραλιασμένη πόρτα της πύλης του Πολυτεχνείου αποτελεί τεκμήριο και σύμβολο της εξέγερσης του Νοέμβρη του ’73, συνδεδεμένη άρρηκτα με το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα. Οι σφαίρες και οι οβίδες πάνω στους παλιούς σοβάδες των προσφυγικών της Αλεξάνδρας υπενθυμίζουν στους Αθηναίους που διέρχονται καθημερινά από μπροστά τους τις τραγικές στιγμές του Δεκέμβρη του ’44. Την ίδια στιγμή τα σημάδια που έχει αφήσει ο χρόνος πάνω στους τοίχους, τα χρώματα της ώχρας που διατηρούνται ατόφια από την εποχή που χτίστηκαν, οι μικροεπισκευές των ανθρώπων που τα κατοικούν, αποτελούν ένα in situ μνημείο της προσφυγιάς, αλλά και του αγώνα των 400 κατοίκων τους για την προστασία όχι μόνον των κτιρίων, αλλά και της υποδειγματικής κοινότητας που έχουν δημιουργήσει μέσα τους.
Στους τοίχους των κτιρίων του ΕΑΤ-ΕΣΑ οι κρεμασμένες φωτογραφίες των νεκρών αγωνιστών, αλλά και των αντιστασιακών που βασανίστηκαν στα κελιά τους, θαρρείς και ταυτίζονται με τους χώρους του κολαστηρίου της επτάχρονης δικτατορίας. Οι φωτογραφίες των 200 κομουνιστών, που εκτελέστηκαν το ’44, μοιάζουν σαν να αναδύθηκαν άξαφνα από τον βυθό του παρελθόντος κι έρχονται να προστεθούν κι αυτές δίπλα τους για να μας θυμίσουν ότι ο αγώνας για έναν άλλο κόσμο, δικαιότερο και καλύτερο, μπορεί να κερδηθεί. Τα πρόσωπα που μας κοιτούν κατάματα για πρώτη φορά είναι σαν να μας λένε πως δικό μας είναι τώρα το χρέος και η ευθύνη να συνεχίσουμε τον αγώνα τους και πως το όραμα για το οποίο θυσιάστηκαν δεν είναι μια ουτοπία, είναι εφικτό, μπορεί και πρέπει να γίνει πραγματικότητα!Σημείωση:
1. Paul Ricceur, Η μνήμη, η ιστορία, η λήθη, μτφρ. Ξ. Κομνηνός, Ινδικτος, Αθήνα 2013
* Αρχιτέκτων - ομότιμος καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ
Πολυμέρης Βόγλης: «Ο ηρωισμός των 200 δεν ήταν κάποιο “κλισέ”»
«Τις φωτογραφίες από την προσέλευση στο Σκοπευτήριο και τις εκτελέσεις που αναρτήθηκαν στο eΒay φέρεται να τράβηξε ο λοχίας της Βέρμαχτ, Χέρμαν Χόιερ, και φαίνεται πως είναι πράγματι αυθεντικές». Φωτ. Greece at WWII Archives
Οι φωτογραφίες από την ομαδική εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τους ναζί την Πρωτομαγιά του ’44 που ήρθαν πρόσφατα στο φως μέσω ιδιωτικής δημοπρασίας στο eBay και αναδημοσιεύτηκαν στη σελίδα «Greece at WWII Archives» στο Facebook ξεσήκωσαν μεγάλο θόρυβο και προκάλεσαν μεγάλη συγκίνηση αλλά και έντονες αντιπαραθέσεις, αναβιώνοντας πολιτικά πάθη που τα ογδόντα χρόνια τα οποία μεσολάβησαν στο μεταξύ δεν έχουν καταφέρει, όπως φάνηκε και στην περίπτωση αυτή, να απαλείψουν. Πόσο μάλλον που δεν επρόκειτο για αγωνιστές τους οποίους είχαν συλλάβει οι κατακτητές αλλά για πολιτικούς κρατούμενους που παρέδωσαν σε αυτούς οι Αρχές της μεταξικής δικτατορίας μετά την ελληνική συνθηκολόγηση. Τι ακριβώς, όμως, συνέβη εκείνο το φρικτό αλλά ταυτόχρονα ηρωικό πρωινό στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, ποιοι ήταν οι άνθρωποι που οδηγήθηκαν εκεί και γιατί;
«Καταρχάς, για να βρούμε την ταυτότητα των 200 εκτελεσθέντων της Καισαριανής, θα πρέπει να πάμε πίσω στα χρόνια της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, οπότε υπήρχαν πολιτικοί κρατούμενοι όπως και πολιτικοί εξόριστοι που ανήκαν στον χώρο της αριστεράς. Οι άνθρωποι αυτοί παρέμειναν φυλακισμένοι στη διάρκεια του πολέμου –παρότι ήδη από την έναρξη της ιταλικής εισβολής είχαν ζητήσει, με επιστολή του Νίκου Ζαχαριάδη, να μεταφερθούν στο μέτωπο και μάλιστα στην πρώτη γραμμή για να πολεμήσουν– και παραδόθηκαν μετά τη συνθηκολόγηση της 20ής Απριλίου του ’41 στις κατοχικές Αρχές. Στη συνέχεια μεταφέρθηκαν από την Ακροναυπλία σε διάφορα άλλα στρατόπεδα ανά την Ελλάδα (Βόνιτσα, Λάρισα, Λαζαρέτο Κέρκυρας) όπου και κρατούνταν στη διάρκεια της Κατοχής – μιλάμε για περίπου 600 άτομα συνολικά. Ας σημειωθεί ότι οι πολιτικοί εξόριστοι που βρίσκονταν σε απομονωμένα νησιά, Ανάφη, Αϊ-Στράτη και αλλού, είχαν χειρότερη τύχη ήδη νωρίτερα, καθώς πολλοί πέθαναν τον χειμώνα του 1941-42 από ασιτία.
«Οι περισσότεροι μελλοθάνατοι κατά τη μεταφορά τους τραγουδούσαν δυνατά τον εθνικό ύμνο, άλλοι φώναζαν συνθήματα και ύψωναν τις γροθιές τους μπροστά στις κάννες των μυδραλιοβόλων».
Ναι, αληθεύει ότι στην Ακροναυπλία, όπου υπήρχε μεγάλος αριθμός πολιτικών κρατουμένων, είχαν καταστρωθεί, μέσα στην αναταραχή που επικρατούσε λίγο πριν από τη συνθηκολόγηση, σχέδια απόδρασης από κάποιους έγκλειστους, τα οποία όμως ματαιώθηκαν, τόσο γιατί επικράτησε διχογνωμία όσο και για τον φόβο των αντιποίνων στους υπόλοιπους, συν ότι δεν υπήρχε κάποια “κεντρική οδηγία” επ’ αυτού. Όλοι αυτοί οι κρατούμενοι χρησιμοποιούνται στη συνέχεια από τις κατοχικές Αρχές ως όμηροι, ως μια δεξαμενή αναλώσιμων από την οποία αντλούσαν κάθε φορά που ήθελαν να εκτελέσουν κόσμο ως αντίποινα για τη θανάτωση αξιωματικών και στρατιωτών τους από τους αντάρτες. Για παράδειγμα, όταν ομάδες ανταρτών καταστρέφουν τη σιδηροδρομική σήραγγα στο Κούρνοβο τον Ιούνιο του 1943, οι Ιταλοί φασίστες εκτελούν 106 πολιτικούς κρατούμενους από το στρατόπεδο της Λάρισας – τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής, αρκετοί πολιτικοί κρατούμενοι από τους εναπομείναντες θα σταλούν στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στη Γερμανία, όπου ελάχιστοι επιβίωσαν».
Ο ιστορικός και καθηγητής Κοινωνικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Πολυμέρης Βόγλης. Φωτ.: Γεράσιμος Δομένικος / LIFO
Μια χαρακτηριστική περίπτωση εφαρμογής αντιποίνων ήταν και οι 200 της Καισαριανής, όλοι τους άνδρες διαφόρων ηλικιών, στους οποίους κλήρωσε να οδηγηθούν στο εκτελεστικό απόσπασμα μετά την ενέδρα διμοιρίας του 8ου συντάγματος του ΕΛΑΣ υπό τον ανθυπολοχαγό Μανώλη Σταθάκη κατά του Γερμανού υποστράτηγου Φραντς Κρεχ στον δρόμο Σπάρτης-Μολάων στις 27/4/44. Η επιχείρηση προκάλεσε τον θάνατο του ίδιου και μελών της συνοδείας του, εξοργίζοντας ακόμα περισσότερο τους ήδη αγριεμένους Γερμανούς, καθώς την προηγούμενη μέρα Έλληνες αντιστασιακοί και Βρετανοί κομάντος είχαν απαγάγει στην Κρήτη έναν άλλο Γερμανό υποστράτηγο, τον Χάινριχ Κράιπε.
«Επειδή ο Κρεχ ήταν ανώτερος αξιωματικός, οι ναζί προβαίνουν για παραδειγματισμό σε πολύ σκληρά αντίποινα. Καθώς μάλιστα επρόκειτο για επίθεση του ΕΛΑΣ, αποφασίζουν να εκτελέσουν 200 από τους πολιτικούς κρατούμενους του στρατοπέδου συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου. Επρόκειτο όντως για ένα από τα σκληρότερα στρατόπεδα συγκέντρωσης της περιφέρειας του Γ’ Ράιχ, εκεί μάλιστα βρισκόταν και το περίφημο Μπλοκ 15. Οι συνθήκες κράτησης ήταν εξοντωτικές, εφαρμόζονταν σκληρά βασανιστήρια, γίνονταν άγριοι ξυλοδαρμοί, εν ψυχρώ δολοφονίες, ο δε διοικητής του στρατοπέδου, ταγματάρχης Πάουλ Ραντόμσκι, ήταν διαβόητος για τη βαναυσότητά του».
«Είναι σίγουρα συγκλονιστικό να βλέπεις απαθανατισμένες τέτοιες σκηνές, γεγονός που δεν επιτρέπει καμιά αμφισβήτηση». Φωτ. Greece at WWII Archives
Οι περισσότεροι από τους μελλοθάνατους προέρχονταν από τις φυλακές της Ακροναυπλίας και ήταν μέλη του ΚΚΕ, υπήρχαν ωστόσο και ορισμένοι που προέρχονταν από άλλες αριστερές οργανώσεις, όπως ήταν οι αρχειομαρξιστές και οι τροτσκιστές. Ήταν στην πλειονότητά τους πολιτικοί κρατούμενοι που βρίσκονταν φυλακισμένοι ήδη πριν από τον πόλεμο, υπήρχαν ωστόσο ανάμεσά τους και αντιστασιακοί που είχαν συλλάβει οι Γερμανοϊταλοί, μέλη του ΕΑΜ κυρίως. «Η ανακοίνωση της ομαδικής εκτέλεσης δημοσιεύεται στις 30 Απριλίου του ’43 και την επομένη το ξημέρωμα οι μελλοθάνατοι στοιβάζονται σε καμιόνια και οδηγούνται στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Ανάμεσά τους και ο εμβληματικός Ναπολέων Σουκατζίδης, ένας αγωνιστής με ευρεία μόρφωση και πλούσια συνδικαλιστική δράση ως στέλεχος του ΚΚΕ, που λειτουργούσε και ως διερμηνέας, καθότι γνώστης της γερμανικής. Σε αυτόν δόθηκε από τον διοικητή Καρλ Φίσερ, διάδοχο του Ραντόμσκι, η δυνατότητα να γλιτώσει αν έπαιρνε κάποιος άλλος τη θέση του, κάτι που όμως αρνήθηκε σθεναρά». (σ.σ. το ίδιο έπραξε και ο επίσης κομμουνιστής «στρατοπεδάρχης» του Χαϊδαρίου Αντώνης Βαρθολομαίος).
Το γεγονός ότι η μέρα της εκτέλεσης συνέπιπτε με την Εργατική Πρωτομαγιά φαίνεται ότι έπαιξε επίσης έναν θετικό στην ψυχολογία τους ρόλο, λόγω του προφανούς συμβολισμού. Φωτ. Greece at WWII Archives
«Όπως συνηθιζόταν σε ανάλογες περιπτώσεις, το βράδυ της προηγούμενης τέτοιων εκτελέσεων πραγματοποιούνταν τελετές αποχαιρετισμού με τραγούδια, χορούς κ.λπ. έτσι ώστε να ενδυναμωθούν και να καταπολεμήσουν τον φόβο (σ.σ. βλέπουμε τέτοιες σκηνές και στην ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Τελευταίο Σημείωμα»). Κατά την αναχώρησή τους, πολλοί συγκρατούμενοί τους τούς αποχαιρέτησαν πίσω από τα κάγκελα με έκδηλη συγκίνηση αλλά και λόγια ενθαρρυντικά.
Τις φωτογραφίες από την προσέλευση στο Σκοπευτήριο και τις εκτελέσεις που αναρτήθηκαν στο eΒay φέρεται να τράβηξε ο λοχίας της Βέρμαχτ, Χέρμαν Χόιερ, και φαίνεται πως είναι πράγματι αυθεντικές, επιβεβαιώνοντας απόλυτα όσα γνωρίζαμε ήδη από αφηγήσεις για την αγέρωχη στάση των κρατουμένων και τη γενναιότητα που επέδειξαν – είναι σίγουρα συγκλονιστικό να βλέπεις απαθανατισμένες τέτοιες σκηνές, γεγονός που δεν επιτρέπει καμιά αμφισβήτηση. Ο ηρωισμός των μελλοθάνατων δεν ήταν δηλαδή κάποιο “κλισέ”, αλλά ωμή πραγματικότητα! Οι περισσότεροι ήδη κατά τη μεταφορά τους τραγουδούσαν δυνατά τον εθνικό ύμνο, άλλοι φώναζαν συνθήματα και ύψωναν τις γροθιές τους μπροστά στις κάννες των μυδραλιοβόλων». Το γεγονός ότι η μέρα της εκτέλεσης συνέπιπτε με την Εργατική Πρωτομαγιά φαίνεται ότι έπαιξε επίσης έναν θετικό στην ψυχολογία τους ρόλο, λόγω του προφανούς συμβολισμού.
«Οι εκτελέσεις άρχισαν κατά τις 10 το πρωί και γίνονταν ανά εικοσάδες». Φωτ. Greece at WWII Archives
Οι εκτελέσεις άρχισαν κατά τις 10 το πρωί και γίνονταν ανά εικοσάδες. «Οι Γερμανοί δεν σταμάτησαν όμως εκεί. Οι εκτελέσεις συνεχίστηκαν και το επόμενο δεκαήμερο, τόσο στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής –όπου στις 10/5/44 έστησαν στον τοίχο άλλους 82 κρατούμενους– όσο και στην περιοχή των Μολάων από τους Γερμανούς και τους ταγματασφαλίτες συνεργάτες τους, με αποτέλεσμα ο συνολικός αριθμός των εκτελεσθέντων ως αντίποινα για τη “δολοφονία” του υποστράτηγου Κρεχ να ανέρχεται στους 325 περίπου».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου