Στο σποτ του Υπουργείου Μετανάστευσης είμαστε όλοι κομπάρσοι
Σε δύο εκδοχές, διάρκειας 47 δευτερολέπτων και 8 λεπτών, το ίδιο αφήγημα κυβερνητικής επιτυχίας: άνθρωποι που ζητούν προστασία γίνονται κομπάρσοι, μια γυναίκα διασώζεται, άνδρες εμφανίζονται υπό φρούρηση και στη συνέχεια δηλώνουν μετανιωμένοι και επιδοκιμάζουν την επιστροφή τους.
Στο ελληνικό κοινό ανατίθεται ο ρόλος του φοβισμένου θεατή, που καλείται να αισθανθεί ασφαλής βλέποντάς τους να απομακρύνονται.
Αυτό είναι το περιεχόμενο της διαφήμισης του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, με τη σήμανση των ΤΑΜΕΥ και τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μια καμπάνια που, κατά την κρίση μας, λειτουργεί ως προεκλογική προβολή της ΝΔ με δημόσιους πόρους.
- «Στην Ελλάδα γνωρίζουμε πώς να προστατεύσουμε […] τους ανθρώπους που […] δικαιούνται άσυλο».
Γνωρίζουν όμως και ποιοι «εισέρχονται παράνομα, χωρίς να δικαιούνται άσυλο». Ο άνδρας εμφανίζεται υπό αστυνομική φρούρηση, πίσω από περίφραξη, και η αφήγηση έχει ήδη αποφανθεί. Πότε ακούστηκε η ιστορία του; Ποιος εξέτασε το αίτημά του και τι αποφάσισε; Το σποτ δεν μας λέει. Χρησιμοποιεί την εικόνα της φρούρησης για να κάνει αυτονόητη την έλλειψη δικαιώματος προστασίας.
Κάθε αίτημα ασύλου απαιτεί ατομική, αντικειμενική και αμερόληπτη εξέταση, όχι διαφημιστική προεξόφληση της απόρριψης [1].
- «Όσοι έρχονται παράνομα, είτε κρατούνται είτε επιστρέφουν στη χώρα τους».
Το σποτ παρουσιάζει την παράτυπη είσοδο σαν να οδηγεί αναγκαστικά σε κράτηση ή επιστροφή. Εξαφανίζει τη δυνατότητα αναγνώρισης διεθνούς προστασίας. Ο άνθρωπος που φεύγει για να σωθεί μπορεί να μην έχει διαθέσιμη νόμιμη διαδρομή ή ταξιδιωτικά έγγραφα.
Η παράτυπη είσοδος δεν καταργεί το δικαίωμα ασύλου. Η Σύμβαση της Γενεύης προβλέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, μη επιβολή κυρώσεων για παράτυπη είσοδο ή παραμονή [2].
- Μια γυναίκα για την προστασία. Άνδρες για τη φρούρηση και την επιστροφή.
Η εικόνα μοιράζει ρόλους: η γυναίκα εμφανίζεται στη σκηνή διάσωσης, ενώ οι άνδρες συνδέονται με τον περιορισμό και την απομάκρυνση. Χωρίς να παρουσιάζει κάποιο έγκλημα, η σκηνοθεσία δανείζεται την εικόνα της εγκληματικότητας. Κατασκευάζει τον «άξιο προστασίας» και τον «ύποπτο» πριν εξηγήσει την ατομική τους περίπτωση.
Το φύλο και η εμφάνιση δεν καθορίζουν ποιος δικαιούται διεθνή προστασία ούτε ποιος αποτελεί απειλή. Η ισότητα και η απαγόρευση διακρίσεων δεσμεύουν και τη δημόσια επικοινωνία [3].
- Η ταυτοποίηση δεν είναι απόφαση απόρριψης ασύλου.
Το σποτ συγχωνεύει φύλαξη συνόρων, δακτυλοσκόπηση, υποδοχή, κράτηση, εξέταση ασύλου και επιστροφή σε μία εικόνα κρατικού ελέγχου. Η λήψη αποτυπωμάτων δεν αποδεικνύει ότι κάποιος δεν δικαιούται άσυλο. Η μεταφορά σε δομή δεν προδικάζει την έκβαση του αιτήματός του.
Η κράτηση αιτούντος άσυλο δεν είναι αυτόματη ούτε τιμωρητική. Απαιτεί συγκεκριμένο νόμιμο λόγο, αναγκαιότητα, ατομική αξιολόγηση και εξέταση λιγότερο περιοριστικών εναλλακτικών μέτρων, καθώς και έγγραφη αιτιολόγηση και δικαστικό έλεγχο [4].
- Η ενεργητική φωνή κάνει τη λάντζα.
«Αποφάσισα να γυρίσω πίσω. Δεν θα έπαιρνα άσυλο». Οι αρχές, οι διοικητικές αποφάσεις, οι συνθήκες παραμονής και οι πραγματικές εναλλακτικές εξαφανίζονται πίσω από το «αποφάσισα». Η πολιτική εφαρμόζεται πάνω στον άνθρωπο, αλλά εκείνος αναλαμβάνει να την παρουσιάσει ως δική του επιλογή και να τη δικαιώσει.
«Και ο αδερφός μου προσπάθησε, αλλά δεν πήρε». Το οικογενειακό προηγούμενο ενισχύει το μήνυμα ότι η προσπάθεια είναι μάταιη. Και το «Κάναμε καλά που αποφασίσαμε να γυρίσουμε πίσω» επισφραγίζει την επιδοκιμασία. Οι ίδιοι οι επιστρέφοντες αναλαμβάνουν να διαφημίσουν την πολιτική επιστροφών.
Η επιστροφή υπόκειται στην αρχή της μη επαναπροώθησης. Δεν αρκεί η διαφημιστική δήλωση «αποφάσισα»: απαιτείται σεβασμός των εγγυήσεων προστασίας από επιστροφή σε δίωξη ή σοβαρό κίνδυνο κακομεταχείρισης [5]. Το σποτ αποσιωπά αυτές τις εγγυήσεις.
- «Μακάρι να μην είχα μπει ποτέ σε εκείνη τη βάρκα».
Κάποιος μπορεί να μετανιώνει για τον τρόμο, τον κίνδυνο, το ότι παραλίγο να πνιγεί. Το σποτ συνδέει τη φράση με την επιστροφή και τη μετατρέπει σε μήνυμα αποτροπής. Χρησιμοποιεί το πώς κατέληξε το ταξίδι για να ακυρώσει το γιατί ξεκίνησε. Οι λόγοι της φυγής παραμένουν εκτός κάδρου.
Το ίδιο και η υποχρέωση προστασίας της ζωής στη θάλασσα. Η διάσωση δεν εξαρτάται από την εθνικότητα ή το καθεστώς των ανθρώπων που κινδυνεύουν. Οι αρχές έχουν υποχρεώσεις έρευνας και διάσωσης, προστασίας της ζωής και αποτελεσματικής διερεύνησης των θανάτων [6].
Στην Πύλο, στις 14 Ιουνίου 2023, το ναυάγιο στοίχισε τη ζωή σε εκατοντάδες πρόσφυγες και μετανάστες. Για την υπόθεση έχουν ασκηθεί ποινικές διώξεις σε βάρος στελεχών του Λιμενικού. Στο Φαρμακονήσι, το ΕΔΔΑ έχει ήδη καταδικάσει την Ελλάδα για παραλείψεις και καθυστερήσεις στη διάσωση και για ανεπαρκή διερεύνηση του ναυαγίου [7].
Μόλις χτες, 19 Οκτωβρίου 2026, δώδεκα ακόμη άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους σε δύο ναυάγια στη Σάμο και τη Λέσβο. Στη Λέσβο, έξι άνθρωποι, ανάμεσά τους ένα βρέφος, σκοτώθηκαν όταν το ταχύπλοο στο οποίο επέβαιναν συγκρούστηκε με περιπολικό σκάφος του Λιμενικού και ανατράπηκε. Σύμφωνα με το Λιμενικό, το ταχύπλοο προσέκρουσε στο περιπολικό κατά τη διάρκεια ελιγμού του χειριστή του [8]. Η εκδοχή αυτή δεν υποκαθιστά την ανάγκη ανεξάρτητης και αποτελεσματικής διερεύνησης των συνθηκών και τυχόν ευθυνών.
Το σποτ ζητά μετάνοια από εκείνους που μπήκαν στη βάρκα. Για τη λογοδοσία εκείνων που όφειλαν να τους προστατεύσουν, σιωπά.
- «Με προηγμένο εξοπλισμό, νέες εγκαταστάσεις και υπηρεσίες».
Η δομή της Σάμου εγκαινιάστηκε στις 18 Σεπτεμβρίου 2021, με χρηματοδότηση κατασκευής από την έκτακτη βοήθεια του Ταμείου Ασύλου, Μετανάστευσης και Ένταξης της περιόδου 2014–2020. Πέντε χρόνια αργότερα, η αναφορά σε «νέες εγκαταστάσεις και υπηρεσίες» χρειάζεται συγκεκριμένο περιεχόμενο: ποια έργα παρουσιάζονται, πότε κατασκευάστηκαν και ποιες υπηρεσίες ή αναβαθμίσεις χρηματοδοτούνται σήμερα;
Το ζήτημα είναι και η ωραιοποίηση των συνθηκών υποδοχής. Τι σημαίνουν οι αναφορές σε εξοπλισμό, εγκαταστάσεις και υπηρεσίες απέναντι στις καταγγελίες για κατεστραμμένους χώρους, ανθρώπους χωρίς κρεβάτι, κοντέινερ χωρίς κατάλληλο πάτωμα, ελλείψεις γιατρών και ψυχολόγων και απουσία χώρων για το παιχνίδι και τις δραστηριότητες των παιδιών; Πώς συμβιβάζεται αυτή η εικόνα με ανθρώπους που αναγκάζονται να κοιμούνται ακόμη και κάτω από απορριμματοφόρο; Ή με τις περιγραφές από την Κρήτη για ανθρώπους που παραμένουν επί μέρες σε ακατάλληλους χώρους ή στον δρόμο, τυλιγμένοι με σακούλες, και μεταφέρονται στη συνέχεια ξυπόλητοι στα νησιά;
