Ποιος ελέγχει τα πιο ευαίσθητα δεδομένα των Ελλήνων πολιτών;
Κρίσιμες δημόσιες υπηρεσίες και ευαίσθητα δεδομένα πολιτών φιλοξενούνται πλέον σε υποδομές μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών, με τη Microsoft να αποτελεί βασικό πάροχο. Ωστόσο, οι μελέτες που θα έπρεπε να έχουν προηγηθεί για την αξιολόγηση της ευαισθησίας των δεδομένων και των απαιτούμενων μέτρων ασφαλείας παραμένουν σε εκκρεμότητα. Το εξετάζει τη μετάβαση του ελληνικού Δημοσίου από τις δικές του ψηφιακές υποδομές στην εξάρτηση από ιδιωτικούς παρόχους, το κόστος της και το ποιος ελέγχει τελικά τα δεδομένα των πολιτών.
Έρευνα:
Επιμέλεια:
Εικονογράφηση:
Περιεχόμενα
- Από το δημόσιο cloud στο ενοικιαζόμενο
- Πόσα συστήματα φιλοξενούνται στη Microsoft;
- Η σύμβαση με τη Microsoft: από τα 87,7 στα 131,6 εκατ. ευρώ
- Οι μελέτες που καθυστέρησαν
- Ποιος αποφασίζει για την ψηφιακή αυτονομία;
Το ελληνικό Δημόσιο έχει μεταφέρει ένα αυξανόμενο μέρος των ψηφιακών υπηρεσιών του σε εμπορικές υποδομές cloud, με τη Microsoft να αποτελεί βασικό πάροχο. Η αρχική σύμβαση με την εταιρεία, ύψους 87,7 εκατ. ευρώ, αυξήθηκε κατά περίπου 50% μέσα από διαδοχικές τροποποιήσεις, χωρίς να προκηρυχθεί νέος διαγωνισμός.
Την ίδια στιγμή, μελέτες που προβλέπονται από τον νόμο για την ταξινόμηση των δεδομένων ανάλογα με την ευαισθησία τους και τον καθορισμό των αντίστοιχων απαιτήσεων ασφαλείας καθυστέρησαν πέρα από τις προβλεπόμενες προθεσμίες. Έτσι, η Ελλάδα ακολούθησε την αντίστροφη πορεία: συστήματα και δεδομένα μεταφέρθηκαν πρώτα στο cloud, ενώ οι μελέτες που θα έπρεπε να καθορίζουν τις προϋποθέσεις ασφαλούς φιλοξενίας τους παραμένουν σε εκκρεμότητα μέχρι και αυτή τη στιγμή.
Εξετάζοντας νομοθετικές ρυθμίσεις, δημόσιες συμβάσεις, τεχνικά έγγραφα και μαρτυρίες ανθρώπων που συμμετείχαν στην ανάπτυξη των κρατικών ψηφιακών υποδομών, το Solomon ανασυνθέτει τη μετάβαση από ένα μοντέλο δημόσιας ανάπτυξης και διαχείρισης σε ένα σύστημα που βασίζεται ολοένα περισσότερο σε ιδιωτικούς παρόχους.
Η έρευνα εξετάζει το κόστος αυτής της μετάβασης, τις καθυστερήσεις στους θεσμοθετημένους ελέγχους και, κυρίως, ένα ερώτημα που παραμένει κρίσιμο: ποιος ελέγχει τις ψηφιακές υποδομές στις οποίες βασίζονται οι δημόσιες υπηρεσίες και όπου φιλοξενούνται τα δεδομένα των πολιτών;
Από το δημόσιο cloud στο ενοικιαζόμενο
Κάθε φορά που εκδίδουμε ένα πιστοποιητικό από το gov.gr ή λαμβάνουμε μια ηλεκτρονική συνταγή, τα δεδομένα μας αποθηκεύονται και υποβάλλονται σε επεξεργασία από πληροφοριακά συστήματα που λειτουργούν σε data centers.
Πριν από περίπου 15 χρόνια, το ελληνικό κράτος ανέπτυσσε ψηφιακές υπηρεσίες με δικούς του μηχανικούς και τις λειτουργούσε σε υποδομές δημόσιων φορέων. Σήμερα, πληρώνει άδειες χρήσης λογισμικού – κυρίως Microsoft και Oracle – και μισθώνει υπολογιστική ισχύ από ιδιώτες παρόχους cloud, με κυρίαρχη τη Microsoft, για να φιλοξενεί ολοένα περισσότερα συστήματά του.
Η μετάβαση έγινε σταδιακά μέσα από νομοθετικές ρυθμίσεις, δημόσιες συμβάσεις και διαδοχικές τροποποιήσεις τους.
Η ΕΔΕΤ (Εθνικό Δίκτυο Έρευνας και Τεχνολογίας), που ιδρύθηκε το 1998, ανέπτυσσε δίκτυα και υπολογιστικές υποδομές για πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα και, ήδη από το 2010, είχε ξεκινήσει να αναπτύσσει δική της τεχνολογία cloud.
Το λογισμικό ανοιχτού κώδικα Synnefo αποτέλεσε τη βάση για τον «Ωκεανό», μια υπηρεσία cloud που απευθυνόταν στην ακαδημαϊκή και ερευνητική κοινότητα. Μέσω αυτής, οι χρήστες μπορούσαν να αποθηκεύουν αρχεία, αλλά και να δημιουργούν μέσα σε λίγα λεπτά εικονικούς υπολογιστές, αξιοποιώντας τις υποδομές της ΕΔΕΤ. Πρόκειται για δυνατότητες που σήμερα προσφέρουν εμπορικά οι μεγάλοι πάροχοι cloud, όπως η Amazon και η Microsoft.
Η τελευταία έκδοσή του Synnefo κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 2017.
Παράλληλα, η ΕΔΕΤ διέθεσε υπολογιστές και μηχανικούς στην κυβέρνηση, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη υπηρεσιών όπως το opengov.gr και, στη συνέχεια, η Διαύγεια.
Οι υπηρεσίες αυτές αναπτύχθηκαν με λογισμικό ανοιχτού κώδικα, επιτρέποντας στο Δημόσιο να διατηρεί τον έλεγχο της ανάπτυξης και της συντήρησής τους, χωρίς να εξαρτάται από μία συγκεκριμένη εταιρεία.
Σύμφωνα με τον Θόδωρο Καρούνο, πρώην στέλεχος της ΕΔΕΤ, με συμμετοχή σε έργα ηλεκτρονικής διακυβέρνησης και ανοιχτών τεχνολογιών και μέλος του ΔΣ της ΕΕΛΛΑΚ, που μίλησε στο Solomon, «εάν η ανάπτυξη του Synnefo είχε συνεχιστεί συστηματικά, η Ελλάδα θα μπορούσε να βρίσκεται στην πρωτοπορία της ευρωπαϊκής προσπάθειας για δημόσιες υπολογιστικές υποδομές ανοιχτού λογισμικού. Αντί γι’ αυτό, η χώρα έχει επιλέξει τον ρόλο του ενοικιαστή υπολογιστικών υποδομών από εμπορικούς παρόχους, όπως το Microsoft Azure».
Τον Ιούλιο του 2019 συστάθηκε το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, στο οποίο μεταφέρθηκαν αρμοδιότητες και δομές πληροφορικής του Δημοσίου που ως τότε ανήκαν σε διάφορα υπουργεία. Η ΕΔΕΤ πέρασε στην εποπτεία του υπουργείου και μετονομάστηκε σε ΕΔΥΤΕ (Εθνικό Δίκτυο Υποδομών Τεχνολογίας και Έρευνας).
Τον Σεπτέμβριο του 2020 ψηφίστηκε ο Κώδικας Ψηφιακής Διακυβέρνησης, ο οποίος καθόρισε το πλαίσιο ανάπτυξης και λειτουργίας των ψηφιακών συστημάτων του κράτους. Τρεις προβλέψεις του έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη μετάβαση στο cloud.
Η πρώτη καθιέρωσε την προτεραιότητα στην προμήθεια υπηρεσιών cloud έναντι άλλων τεχνολογικών λύσεων για συγκεκριμένους φορείς, όπως η Γενική Γραμματεία Πληροφοριακών Συστημάτων, η ΕΔΥΤΕ και η ΗΔΙΚΑ.
Η δεύτερη έθεσε περιορισμούς στην προμήθεια και εγκατάσταση νέων διακομιστών από δημόσιους φορείς, με εξαιρέσεις για συγκεκριμένες υπηρεσίες και οργανισμούς, μεταξύ των οποίων τα υπουργεία Εξωτερικών, Άμυνας και Προστασίας του Πολίτη, το Λιμενικό, η ΕΥΠ, η ΗΔΙΚΑ και η ΕΔΥΤΕ.
Η τρίτη πρόβλεψη αφορά τα «κυβερνητικά νέφη»: το G-Cloud για τις γενικότερες ανάγκες του Δημοσίου, το H-Cloud για την υγεία και το RE-Cloud για την έρευνα και την εκπαίδευση.
Ο όρος «κυβερνητικό νέφος», ωστόσο, δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι οι υποδομές ανήκουν στο κράτος. Ο νόμος προβλέπει την προμήθεια υπηρεσιών cloud για λογαριασμό του Δημοσίου, χωρίς να απαιτεί όλες οι υπηρεσίες να παρέχονται από κρατικές υποδομές. Με άλλα λόγια, ορίζει ότι τα συστήματα του κράτους θα μπουν στο cloud, όχι σε ποιανού το cloud.
Πόσα συστήματα φιλοξενούνται στη Microsoft;
Το μέγεθος της μετάβασης αποτυπώνεται σε παρουσίαση της Γενικής Γραμματείας Πληροφοριακών Συστημάτων, τον Ιανουάριο του 2024.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της, 390 έργα —εφαρμογές και πληροφοριακά συστήματα δημόσιων φορέων— φιλοξενούνταν στο Azure της Microsoft, έναντι 310 σε κρατικούς υπολογιστές. Συνολικά, 170 δημόσιοι φορείς είχαν συστήματα στο cloud της Microsoft, ενώ άλλα 97 αιτήματα φιλοξενίας περίμεναν έγκριση.
Τα στοιχεία αφορούν τον Ιανουάριο του 2024 και δεν αποτυπώνουν κατ’ ανάγκη τη σημερινή κατανομή. Δείχνουν, ωστόσο, ότι ήδη τότε περισσότερα έργα φιλοξενούνταν στο Azure παρά σε κρατικούς υπολογιστές.
Το Solomon απηύθυνε ερωτήματα στο υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης για τον αριθμό και τα ονόματα των δημόσιων συστημάτων που φιλοξενούνται σήμερα σε υποδομές Microsoft/Azure.
