Πόλεμος και Προπαγάνδα στην υπηρεσία των ΗΠΑ – του Βασίλη Λιόση
Προπαγάνδα και πόλεμος είναι δύο έννοιες αδιαχώριστες. Παρά το γεγονός ότι έχει σημασία η πηγή της προπαγάνδας, η προπαγάνδα φαίνεται τα τελευταία χρόνια να έχει αποκτήσει μια αρνητική φόρτιση. Ταυτίζεται με την παραγωγή ψευδών ειδήσεων, με την απόκρυψη αληθινών γεγονότων, με την υπερδιόγκωση πλευρών της πραγματικότητας, με την κατασκευή μυθευμάτων που έχουν στρατηγικό στόχο τον στιγματισμό του αντίπαλου. Η προπαγάνδα στοχεύει στο να κάμψει το ηθικό του εχθρού και να δημιουργήσει ηθική ανάταση στον λαό της χώρας από την οποία εκπορεύεται το προπαγανδιστικό υλικό. Το ζήτημα της ψυχολογίας και της ηθικής υπεροχής ενός λαού είναι εξαιρετικά κρίσιμο, ειδικά σε περίοδο πολέμου..
Η προπαγάνδα μπορεί να σχετίζεται με τους λόγους για τους οποίους εισβάλλει μια χώρα σε μια άλλη, με τις πολεμικές νίκες ή ήττες, με την κατάσταση του επιτιθέμενου και του αμυνόμενου κ.λπ..
Το θέμα της προπαγάνδας ουδόλως είναι ακαδημαϊκό κι αυτό για δύο λόγους: πρώτον, η προπαγάνδα έχει αποτελέσματα ως ένα βαθμό και δεύτερον, στα ελληνικά ΜΜΕ με αφορμή τους αμερικανικούς βομβαρδισμούς στο Ιράν, ένας εσμός διπλωματών, στρατιωτικών, διεθνολόγων, δημοσιογράφων και πολιτικών αναπαράγει ανερυθρίαστα ό,τι πλασάρεται από την αμερικανική και ισραηλινή προπαγάνδα. Θα έλεγε κανείς ότι έχουν «επιμορφωθεί» απευθείας από τις πρεσβείες των ΗΠΑ και Ισραήλ. Άλλωστε τα διεθνή δίκτυα ειδήσεων, από τα οποία αντλούνται πληροφορίες, είναι απολύτως ελεγχόμενα και επιτελούν βασικό ρόλο στην προπαγάνδιση του αμερικανικού ιμπεριαλισμού.
Στο παρόν άρθρο θα μας απασχολήσει η ιμπεριαλιστική προπαγάνδα και ειδικά αυτή που εκπορεύεται από τις ΗΠΑ. Θα μπορούσε κάποιος να γράψει ολόκληρους τόμους βιβλίων για τους τρόπους που οι αμερικανικές κυβερνήσεις και οι δεξαμενές σκέψης καθώς και ένα στρώμα δημοσιολόγων προετοιμάζουν την κοινή γνώμη του αμερικανικού λαού αλλά και τη διεθνή κοινή γνώμη προκειμένου να νομιμοποιηθούν οι αμερικανικές επεμβάσεις. Ωστόσο, θα σταθούμε σε μερικά βασικά σημεία που αναδεικνύουν όλες τις βρώμικες μεθόδους που μετέρχονται οι Αμερικανοί ιμπεριαλιστές σε περιόδους πολέμων ή για να τους προετοιμάσουν.
Α. Βασικά χαρακτηριστικά της αμερικανικής προπαγάνδας
Αν δει κάποιος τον τρόπο που δικαιολογήθηκε η εισβολή των Αμερικανών στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ, στο Ιράν, στη Βενεζουέλα και αλλού θα διαπιστώσει ένα μοτίβο. Μια επαναληψιμότητα στη διατύπωση των επιχειρημάτων.
Συγκεκριμένα:
- Δαιμονοποιούν τους αρχηγούς κρατών (ναρκέμποροι, δικτάτορες κ.ά..).
- Προβάλλουν προβλήματα δημοκρατίας για τη χώρα που πρόκειται να επιτεθούν (παρουσιάζουν τις υπό κατάληψη χώρες ως στυγνές δικτατορίες).
- Σε πολλές περιπτώσεις εστιάζουν στα δικαιώματα των γυναικών (η μπούργκα και το χιτζάμπ, για παράδειγμα, χρησιμοποιούνται λυσσωδώς ως σύμβολα καταπίεσης μόνο που αυτό γίνεται κατ’ επιλογή και δεν αφορά όλες τις χώρες στις οποίες οι γυναίκες έχουνε μια μορφή κάλυψης).
- Μιλάνε στο όνομα της υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (ανεξάρτητα αν στο εσωτερικό των ΗΠΑ η παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων είναι ένα εκτεταμένο και καθημερινό φαινόμενο).
- Ισχυρίζονται ότι κάποια κράτη είναι τρομοκρατικά ή υποθάλπουν τρομοκράτες (ο όρος τρομοκρατία χρησιμοποιείται διασταλτικά και επιλεκτικά).
- Παρουσιάζουν τις ΗΠΑ ως επίλεκτο κράτος του Θεού (παρόλο που κάτι τέτοιο έρχεται σε καταφανή αντίφαση με τις κατηγορίες που εκτοξεύουν για θεοκρατικά καθεστώτα).
- Κατασκευάζουν ψευδή γεγονότα προκειμένου να νομιμοποιήσουν τις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις. Η τακτική αυτή στη διπλωματική, στρατιωτική και πολιτική ορολογία ονομάζεται false flag και έχει χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν κατά κόρον.
Β. Η τακτική του falseflag
Το 1964 ΗΠΑ ισχυρίστηκαν ψευδώς ότι δύο αμερικανικά πλοία δέχτηκαν απρόκλητη επίθεση από βορειοβιετναμέζικα σκάφη. Στη συνέχεια με έγκριση του κογκρέσου δόθηκε η εξουσιοδότηση στον πρόεδρο Τζόνσον να εισβάλει στο Βιετνάμ.
Το 1983 οι Αμερικανοί υποστήριξαν ότι κινδυνεύουν Αμερικανοί φοιτητές ιατρικής στο έδαφος της Γρενάδας, και με αυτή την αφορμή εισέβαλαν στη χώρα.
Το 1990 παρουσιάστηκε μια νεαρή Κουβετιανή –αποδείχθηκε ότι ήταν κόρη του πρέσβη του Κουβέιτ στις ΗΠΑ– η οποία υποστήριξε ότι Ιρακινοί στρατιώτες πέταγαν βρέφη από τις θερμοκοιτίδες στο πάτωμα. Έτσι, οι ΗΠΑ εισέβαλαν στο Κουβέιτ για τη δήθεν απελευθέρωσή του από το Ιράκ.
Το 2001 την 11η Σεπτέμβρη του 2001 όπως είναι γνωστό δύο αεροσκάφη μετά από αεροπειρατεία της Αλ Κάιντα προσέκρουσαν στους δίδυμους πύργους της Νέας Υόρκης ενώ μία τρίτη πτήση χτύπησε μέρος του πενταγώνου. Υπάρχουν πολύ σοβαρά ερωτήματα σχετικά με το αν το γεγονός ήταν εκ των προτέρων γνωστό στις αμερικάνικες μυστικές υπηρεσίες κι αν το άφησαν να εξελιχθεί προκειμένου να υπάρξει μια παγκόσμια εκστρατεία αντιτρομοκρατικής υστερίας και φυσικά προκειμένου να εισβάλουν οι αμερικανικές δυνάμεις στο Αφγανιστάν.
Το 2003 υποστηρίχθηκε από τους Αμερικανούς η ύπαρξη όπλων μαζικής καταστροφής στο Ιράκ. Η ύπαρξη αυτών των όπλων δεν αποδείχθηκε ποτέ αλλά αποτέλεσε την αφορμή για μια νέα εισβολή των Αμερικανών και για άλλη μια φορά προκάλεσαν τη διάλυση μιας χώρας. Ο Μπους στο διάγγελμά του προς τον αμερικανικό λαό είπε: «Το έθνος μας εισέρχεται σε αυτή τη σύγκρουση απρόθυμα — ωστόσο, ο σκοπός μας είναι βέβαιος. Ο λαός των Ηνωμένων Πολιτειών και οι φίλοι και σύμμαχοί μας δεν θα ζήσουν στο έλεος ενός παράνομου καθεστώτος που απειλεί την ειρήνη με όπλα μαζικής δολοφονίας. Θα αντιμετωπίσουμε αυτή την απειλή τώρα, με τον Στρατό μας, την Πολεμική Αεροπορία, το Ναυτικό, την Ακτοφυλακή και τους Πεζοναύτες, ώστε να μην χρειαστεί να την αντιμετωπίσουμε αργότερα με στρατούς πυροσβεστών, αστυνομικών και γιατρών στους δρόμους των πόλεών μας».1
Σήμερα ο βομβαρδισμός στο Ιράν γίνεται για να εξαλειφθεί υποτίθεται το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας ενώ συχνά πυκνά ως πρόβλημα παρατίθεται η καταπίεση των γυναικών και ο αυταρχισμός της κυβέρνησης.
Γ. Η τακτική του whataboutism
Όταν κάποιος αντικρούσει τα επιχειρήματα του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού που αναπαράγουν και στην Ελλάδα εγχώριοι υπερασπιστές του και αναφέρει συγκεκριμένα γεγονότα, ντοκουμέντα, δηλώσεις και άλλα, τότε μόνιμη επωδός είναι να απαντάνε θέτοντας ένα ερώτημα άσχετο με τα επιχειρήματα που έχουν αποδημήσει την αμερικανική προπαγάνδα. Παράδειγμα: αναφέρεις τη δολοφονία των 160 μικρών κοριτσιών στο Ιράν μετά τον βομβαρδισμό των Αμερικανών σε σχολείο. Σου απαντάνε ρωτώντας: «Ναι αλλά για τους νεκρούς των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων στο Ιράν τι έχεις να πεις;». Οι πιο πωρωμένοι (και συγχρόνως πιο ανόητοι) μπορούνε να θέσουμε ένα ερώτημα του τύπου: «Τι έχεις να πεις για τα θύματα του Στάλιν;». Η ίδια τακτική ακολουθήθηκε και κατά τη σφαγή του παλαιστινιακού λαού. Όταν κάποιος κατήγγειλε τη γενοκτονία που συντελείται η απάντηση ήταν μέσω ερώτησης: «Τι έχεις να πεις για τη Χαμάς;».
Αυτή ακριβώς είναι η τακτική τουwhataboutism, μιας λέξης που προέρχεται από τη σύνθεση δυο αγγλικών λέξεων του what και του about, που σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει «τι έχεις να πεις για αυτό;». Έτσι, επιχειρείται η μετατόπιση της συζήτησης προς ακίνδυνα μονοπάτια αποπροσανατολίζοντας το ακροατήριο και προκαλώντας ή προσπαθώντας να προκαλέσει σύγχυση στον συνομιλητή. Θα μπορούσαμε σε αυτήν την τακτική να δώσουμε και τον τίτλο «πετώντας την μπάλα στην εξέδρα».
Δ. Οι νέες τεχνολογίες στην υπηρεσία της πολεμικής προπαγάνδας
Τα παλαιά μέσα προπαγάνδας όπως για παράδειγμα ο κινηματογράφος, το ραδιόφωνο και η τηλεόραση παραμένουν «σταθερές αξίες», αλλά στη σύγχρονη εποχή υπάρχουν και άλλα μέσα που εμπλουτίζουν το οπλοστάσιο των προπαγανδιστικών μηχανισμών. Μια τέτοια περίπτωση είναι τα video games. Σχεδιαστές πολεμικών παιχνιδιών μπαίνουν στον χώρο των ενόπλων δυνάμεων και οι δύο τομείς συμπλέκονται με «θαυμαστά» αποτελέσματα.
Ένα αποτέλεσμα αυτής της συνεργασίας ήταν ότι τα σενάρια πολλών ηλεκτρονικών παιχνιδιών εξελίσσονταν παράλληλα με τις νέες συνθήκες πολέμου που αντιμετώπιζαν οι ΗΠΑ, κυρίως στην ευρύτερη Μέση Ανατολή.
Ένα άλλο αποτέλεσμα είναι ότι συνδέονταν με ένα σαφή ιδεολογικό προσανατολισμό. Για παράδειγμα στο βιντεοπαιχνίδι SuperStrikeEagle, η αποστολή του παίκτη είναι να βομβαρδίσει περιοχές της Κούβας με ένα αμερικανικό μαχητικό, ενώ σε ένα άλλο έχει τη δυνατότητα να εισβάλλει στην Κούβα με ειδικές δυνάμεις του Πενταγώνου αφότου έχει πεθάνει ο Κάστρο προκειμένου να διασφαλίσει τη διενέργεια εκλογών. Τα αμερικανικά βιντεοπαιχνίδια μετά τον Κάστρο παρέλαβαν τον Ούγκο Τσάβες. Με το παιχνίδι Μercenaries μια ομάδα Αμερικανών μισθοφόρων επιχειρεί να ανατρέψει τον ηγέτη της Βενεζουέλας.
Τα βιντεοπαιχνίδια επιτελούν και άλλη μια λειτουργία. Κάποιο εξ αυτών προσφερόταν δωρεάν στους παίκτες σε ηλικία που ξεκινούσε από 13 ετών. Στο εν λόγω παιχνίδι, ονόματι America’sArmy, παρουσιάζονταν οι κατακτητικοί πόλεμοι των ΗΠΑ στην αναίμακτη εκδοχή τους. Το παιχνίδι κυκλοφόρησε ένα χρόνο μετά την 11η Σεπτέμβρη και ένα χρόνο πριν από την εισβολή κατάληψης του Ιράκ. Η αναίμακτη εκδοχή ήταν αυτή που εξοικείωνε τους μελλοντικούς στρατιώτες με τους νέους τρόπους δολοφονίας. Δεν ήταν πλέον ανάγκη να αντικρύσουν το θύμα τους, κάτι που μπορεί να δημιουργούσε συνειδησιακά ρήγματα, αλλά τώρα με το πάτημα ενός κουμπιού θα μπορούσαν να κατευθύνουν ένα πύραυλο ή ένα ντρόουν εξοντώνοντας τον αντίπαλο μη έχοντας οπτική επαφή μαζί του.2 Η δολοφονία αμάχων χωρίς τύψεις στα καλύτερά της…
Ε. Η θεωρητική τεκμηρίωση της προπαγάνδας
Τα όσα ιδεολογήματα αναπαράγονται στην καθημερινότητα έχουν πρώτα διατυπωθεί σε συγγράμματα και σε κείμενα δεξαμενών σκέψης (think tanks) καθώς και σε ντοκουμέντα του Πενταγώνου και στα δημοσιοποιημένα δόγματα των αμερικανικών κυβερνήσεων. Για παράδειγμα, μια πολύ χαρακτηριστική περίπτωση που αφορά την ιδεολογική επένδυση των αμερικανικών εισβολών, ήταν η θεωρία του Σάμιουλ Χάντιγκτον που φέρει τον τίτλο Η σύγκρουση των πολιτισμών και η οποία αποτυπώθηκε στο ομώνυμο βιβλίο του το 1996. Ο Χάντινγκτον υποστηρίζει ότι «στον μεταψυχροπολεμικό κόσμο, οι σημαντικότερες διαφορές μεταξύ των λαών δεν είναι πια ιδεολογικές, πολιτικές και οικονομικές. Είναι διαφορές κουλτούρας» και ότι «οι άνθρωποι χρησιμοποιούν την πολιτική όχι μόνο για να προωθούν τα συμφέροντά τους, αλλά επίσης για να ορίσουν την ταυτότητά τους».3 Και καταλήγει: «Σε αυτόν τον καινούργιο κόσμο οι σημαντικότερες και πιο επικίνδυνες συγκρούσεις δεν θα είναι μεταξύ κοινωνικών τάξεων, πλουσίων και φτωχών, ή άλλων οικονομικών ομάδων που ορίζονται διαφορετικά, αλλά μεταξύ λαών που ανήκουν σε διαφορετικές πολιτιστικές οντότητες».4 Υποστηρίζει, ακόμα, ότι τα διάφορα ερμηνευτικά μοντέλα που έχουν κατατεθεί είναι προβληματικά και τα όποια προβλήματά τους τα υπερβαίνουμε αν αντιληφθούμε τον κόσμο ως έναν κόσμο επτά ή οκτώ πολιτισμών. Έτσι, καταλήγει ότι «ο κόσμος, κατά μία έννοια, είναι διμερής, αλλά η κεντρική διάκριση είναι μεταξύ της δύσης, που αποτελεί τον κυρίαρχο πολιτισμό, και όλων των υπολοίπων, που όμως έχουν ελάχιστα κοινά στοιχεία μεταξύ τους».5 Να σημειωθεί, επιπροσθέτως, ότι από τα ιδεολογήματα που παρήχθησαν κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, όπως η θεωρία της παγκοσμιοποίησης (μετατροπή του κόσμου σε παγκόσμιο χωριό, τάση προς εξαφάνιση του έθνους-κράτους και προς πολιτισμική ομογενοποίηση), η θεωρία του Φουκουγιάμα περί τέλους της ιστορίας, η «αριστερή» θεωρία της Αυτοκρατορίας των Χαρντ-Νέγκρι, απαξιώθηκαν ταχέως ή σχετικά ταχέως και βρίσκονται σε ανυποληψία. Το μόνο ιδεολόγημα που έμεινε σε ισχύ, για ευνόητους λόγους, είναι η «σύγκρουση των πολιτισμών» μαζί με τη θεωρία των δύο άκρων.
Μερικά χρόνια αργότερα και συγκεκριμένα στις 8 Δεκεμβρίου του 2010 και ενώ η Χίλαρι Κλίντον κατείχε το αξίωμα του υπουργού εξωτερικών των ΗΠΑ, διατυπώνει σε μια ομιλία της αυτό που καταγράφηκε ως «δόγμα της Χίλαρι». Με βάση αυτό ανέφερε ότι «η υποδούλωση των γυναικών είναι απειλή για την κοινή ασφάλεια του κόσμου μας και για την εθνική ασφάλεια της χώρας μας». Στη συνέχεια το δόγμα της ενσωματώθηκε επίσημα στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ μέσω του QuadrennialDiplomacyandDevelopmentReview.6 Θα ήταν αφελές αν πίστευε κανείς πως αυτή ήταν μια ιδέα που γεννήθηκε στο κεφάλι της Χίλαρι. Είχαν προηγηθεί σχετικές παρεμβάσεις των δεξαμενών σκέψης και ερευνών. Η Valerie Hudson, για παράδειγμα, διηύθυνε το πρόγραμμα της σχολής Μπους «για τις γυναίκες την ειρήνη και την ασφάλεια» και ξεκίνησε ένα ερευνητικό πρόγραμμα πριν από αρκετά χρόνια. Το πρόγραμμα αυτό χρηματοδοτήθηκε από το υπουργείο άμυνας και αφορούσε την κατάσταση των γυναικών με έρευνα που διεξήχθη σε 176 χώρες, όλες με πληθυσμό άνω των 200.000. Με βάση τα αποτελέσματα της έρευνας δήλωσε: «Νομίζω ότι υπάρχει μια ολόκληρη ποικιλία πραγμάτων που μπορούν να κάνουν το Υπουργείο Άμυνας, το Υπουργείο Εξωτερικών και η USAID για να ενισχύσουν τις προσπάθειες μείωσης της υποτέλειας των γυναικών, στοχεύοντας έξυπνα και εστιάζοντας σε συγκεκριμένες φωνές στην κοινωνία που μπορούν να φέρουν σταθερότητα σε μια χώρα».7 Αντίστοιχα, το ίδρυμα Brookings κατέληξε στο συμπέρασμα με βάση το οποίο: «Η δημοκρατία και η ισότητα των φύλων σχηματίζουν μια αμοιβαία ενισχυόμενη σχέση, όπου υψηλότερα επίπεδα φιλελεύθερης δημοκρατίας αποτελούν απαραίτητη αλλά όχι επαρκή συνθήκη για υψηλότερα επίπεδα ισότητας των φύλων και φυσικής ασφάλειας των γυναικών. Επιπλέον, υψηλότερα επίπεδα ισότητας των φύλων συνδέονται ισχυρά με την σχετική ειρήνη ενός έθνους, ένα πιο υγιές εσωτερικό περιβάλλον ασφάλειας και χαμηλότερα επίπεδα επιθετικότητας προς άλλα κράτη».8
Ας σκεφτούμε τώρα και ας βγάλουμε τα συμπεράσματά μας ανατρέχοντας στη ρητορική των αμερικανικών κυβερνήσεων για τα δικαιώματα των γυναικών στο Ιράν. Είναι σαφές ότι το δόγμα της Χίλαρι από τότε στόχευε στην εργαλειοποίηση της δήθεν ευαισθησίας για τα δικαιώματα των γυναικών και στη μετατροπή αυτής της ρητορικής σε ιμπεριαλιστική επεμβατική πολιτική.
Στ. Οι ΗΠΑ ως εκλεκτή χώρα του Θεού
Όταν οι ΗΠΑ εισέβαλαν στο Ιράκ, υπήρξαν αναλυτές που ερμήνευαν την εισβολή με βάση τον προτεσταντικό φονταμενταλισμό της αμερικανικής ελίτ. Ο James O. Goldsborough έγραφε χαρακτηριστικά πως «ο πόλεμος στο Ιράκ του Τζορτζ Μπους θα είναι ο πρώτος θρησκευτικός πόλεμος της Αμερικής, εμπνευσμένος από ομάδες χριστιανών φονταμενταλιστών και εβραίων νεοσυντηρητικών, ένας συνασπισμός του οποίου ο ζήλος για πόλεμο είναι τόσο μεγάλος όσο αυτός των αρχικών σταυροφόρων».9 Επρόκειτο για μια όχι απλώς λάθος αλλά εντελώς αποπροσανατολιστική ερμηνεία, αφού κρύβονταν επιμελώς τα πραγματικά οικονομικά και πολιτικά αίτια της εισβολής.
Ωστόσο, αυτό που ισχύει είναι πως συχνά πυκνά η αμερικανική προπαγάνδα παρουσιάζει την πολιτική των ΗΠΑ ως ένα θεάρεστο έργο. Ο Τραμπ το πράττει κατά κόρον. Για παράδειγμα, το 2016 σε ομιλία του στο Liberty University χρησιμοποιώντας μια βιβλική αναφορά από την επιστολή προς Β΄ Κορινθίους 3:17, επιχείρησε να παρουσιάσει την προτεινόμενη πολιτική του ως υπεράσπιση του χριστιανισμού.10 Το 2024 παρουσιάστηκε σε βίντεο να υπερασπίζεται τη γνωστή ρήση «God bless the USA», λέγοντας πως «οι ιδρυτές πατέρες μας οικοδόμησαν την Αμερική πάνω στις ιουδαιοχριστιανικές αξίες. Αυτό το θεμέλιο δέχεται επίθεση. Σηκωθείτε και πείτε τη γνώμη σας και προσευχηθείτε: ο Θεός να ευλογήσει την Αμερική ξανά».11 Στην ορκωμοσία του το 2007 παρουσίασε, πάλι με αναφορές στη Βίβλο, την εθνική ενότητα ως βιβλικό ιδεώδες ενώ σε άλλες ομιλίες του προς ευαγγελικούς ψηφοφόρος υποστήριξε ότι είναι χριστιανός και ότι η πολιτική του υπηρετεί τις αξίες της πίστης. Μετά την εκλογική του νίκη το 2016 δήλωσε ότι «ο Θεός ήταν μαζί μας», επομένως υπονοούσε ότι είχε θετική υποστήριξη στην εκλογική του εκστρατεία και η νίκη του ήταν προϊόν της θεϊκής βούλησης.12 Μετά την απόπειρα δολοφονίας εναντίον του το 2024 σε προεκλογική συγκέντρωση στην Πενσυλβάνια, είπε: «Ο Θεός με έσωσε για ένα λόγο. Ο λόγος ήταν να σώσουμε τη χώρα μας».13 Μερικά χρόνια νωρίτερα ο Μπους ακολουθώντας και αυτός την ίδια τακτική έκλεισε το διάγγελμά του προς τον αμερικανικό λαό κατά την έναρξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων στο Ιράκ με την ευχή «Ο Θεός να ευλογεί την Αμερική».14
Ζ. Ο ρόλος της CIA
Η CIA αναλαμβάνει συστηματικά να εφαρμόσει προπαγανδιστικές μεθόδους ψυχολογικού πολέμου στο πλαίσιο των πολεμικών επιχειρήσεων των ΗΠΑ. Οι πρακτικές αυτές εντάσσονται σε επιχειρήσεις που φέρουν τον τίτλο psychological operations ή covert influence operations. Έχουν αποκαλυφθεί με βάση αποχαρακτηρισμένα αρχεία. Στις μεθόδους αυτές συμπεριλαμβάνονται:
- Η εξαγορά δημοσιογράφων προκειμένου να υποστηρίξουν τα αφηγήματα των αμερικανικών κυβερνήσεων που σχετίζονταν με τις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις.
- Η διοχέτευση κατασκευασμένων πληροφοριών.
- Η δημιουργία φόβου για τον αντίπαλο στο εσωτερικό της Αμερικής.
- Η ρίψη φυλλαδίων από αεροπλάνα στο «εχθρικό» έδαφος.
- Δημιουργία ραδιοφωνικών σταθμών προπαγάνδας.
- Τα ηχητικά μηνύματα στα πεδία μάχης.
- Η απόλυτη διαστροφή των εννοιών.
- Η παραγωγή κινηματογραφικών ταινιών που εξωραΐζουν τη δράση του αμερικανικού στρατού και παρουσιάζουν τους αντιπάλους ως αιμοδιψή τέρατα. Επίσης, προωθούνται συγκεκριμένοι καλλιτέχνες που επιλέγονταν προσεκτικά.
Σε εγχειρίδιο προπαγάνδας της CIA αναφέρεται πως η προπαγάνδα πρέπει να σχεδιάζεται ώστε να δημιουργεί αβεβαιότητα και φόβο στον αντίπαλο.15
Για παράδειγμα, στον πόλεμο του Βιετνάμ εκατομμύρια φυλλάδια ρίχθηκαν από αεροπλάνα που καλούσαν τους Βιετκόνγκ να παραδοθούν. Ορισμένα παραδείγματα:
Φυλλάδιο Νο 1 (Βιετνάμ): «Σταματήστε τους Βιετκόνγκ να κλέβουν ρύζι και σοδειές και να απαγάγουν νέους. Ενημερώστε τον στρατό για το πού βρίσκονται οι Βιετκόνγκ».16
Φυλλάδιο Νο 2 (Βιετνάμ): «Γιατί να συνεχίζεις να σπαταλάς τη νιότη σου στις κακουχίες;
Επίστρεψε στον λαό και ξαναχτίσε μια ευημερούσα ζωή».17
Φυλλάδιο Νο 3 (Ιράκ): «Εκείνος ζει μέσα στη χλιδή ενώ η οικογένειά σας παλεύει να επιβιώσει. Ποιος σας χρειάζεται περισσότερο; Η οικογένειά σας ή το καθεστώς;»18
Μια σοβαρή και αποκαλυπτική πηγή είναι η ομολογία του Φίλιπ Αίητζυ, που υπήρξε αξιωματούχος της CIA. Τα όσα γράφει είναι άκρως αποκαλυπτικά. Μιλάει για τις επιχειρήσεις PP (political & psychologicaloperations). Επρόκειτο για μυστικές επιχειρήσεις προπαγάνδας, επιρροής σε κόμματα, διασπορά ψευδών ειδήσεων, στήριξη ή σταθεροποίηση κυβερνήσεων κ.λπ.. Λέει, λοιπόν: «Αυτές οι επιχειρήσεις προβλέπουν συχνά τη χρηματοδότηση και καθοδήγηση ξένων πολιτικών, διαμέσου των οποίων μπορεί να επιτευχθεί η επιθυμητή κυβερνητική πολιτική.
»Το ανθρώπινο υλικό που χρησιμοποιείται στις επιχειρήσεις πολιτικής δράσης, είναι τα πολιτικά κόμματα, οι πολιτικοί και οι στρατιωτικοί ηγέτες, αν και για συγκεκριμένους στόχους των επιχειρήσεων χρησιμοποιούνται πολλές φορές πράκτορες άλλων επιχειρήσεων της ΡΡ, φοιτητές και νεολαία, όπως και τα μέσα επικοινωνίας.
»Το πρόβλημα όμως δεν είναι απλώς να χρηματοδοτείς και να κατευθύνεις τους τοπικούς πολιτικούς. Σε καταστάσεις που θεωρούνται επικίνδυνες για τις ΗΠΑ, η υπηρεσία διεξάγει εκλογικές επιχειρήσεις μέσω ενός ολόκληρου κόμματος. Χρηματοδοτεί όχι μόνο “ευφυείς” υποψηφίους αλλά και μη “ευφυείς”. Τέτοιες επιχειρήσεις, που απαιτούν πολλά εκατομμύρια δολάρια ακόμα μπορούν να αρχίσουν ένα χρόνο πριν τις εκλογές, ή και νωρίτερα και περιλαμβάνουν μαζική προπαγάνδα και προγράμματα δημοσίων σχέσεων, δημιουργία μετωπικών οργανώσεων και μηχανισμών χρηματοδότησης (συνήθως από Αμερικανούς επιχειρηματίες), εκλογή και σφυγμομετρήσεις, δημιουργία τρομοκρατικών ομάδων για να εκφοβίζουν τους αντιπάλους, οργανώνει προβοκάτσιες και διάδοση φημών με σκοπό να δυσφημήσουν ανεπιθύμητους υποψήφιους. Ένα ποσό χρημάτων χρησιμοποιείται για την εξαγορά ψήφων όπως επίσης και για την εξαγορά των δικαστικών αντιπροσώπων που μετράνε τις ψήφους.
»Αντισυνταγματικές μέθοδοι ή τα πραξικοπήματα μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν αν θεωρηθούν πιο αποτελεσματικά για να διαμορφωθεί μια κατάσταση που εξυπηρετεί τα αμερικανικά συμφέροντα. Αν και η υπηρεσία για να ενθαρρύνει ένα πραξικόπημα χρησιμοποιεί συνήθως τον αντικομμουνισμό, ωστόσο έχει αποδειχθεί ότι οι ράβδοι χρυσού και το ρευστό χρήμα είναι συχνά το ίδιο αποτελεσματικά.
»Μερικές φορές η πολιτική κατάσταση σε μια χώρα δεν μπορεί να διορθωθεί γρήγορα ή αποτελεσματικά με ένα είδος των επιχειρήσεων της ΡΡ όπως είναι η πολιτική δράση. Σε τέτοιες περιπτώσεις προωθεί επιχειρήσεις σε ανώτερο επίπεδο σύγκρουσης που μπορεί να περιλαμβάνουν και στρατιωτικές επιχειρήσεις […]».19
Όσον αφορά τη διαστροφή των εννοιών μια χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί και πάλι το Βιετνάμ. Οι ΗΠΑ έριξαν 8.000.000 βομβών αδιακρίτως και 400.000 τόνους ναπάλμ. Αυτή την αδιανόητη γενοκτονία την ονόμασαν «ζώνη ελεύθερου πυρός». Άλλο παράδειγμα είναι ότι οι δολοφονημένοι άμαχοι τόσο στο Βιετνάμ όσο και στον πρώτο πόλεμο του Κόλπου, ονομάστηκαν «παράπλευρες απώλειες».20
Αξίζει, επίσης, να σταθούμε και στην περίπτωση των κινηματογραφικών ταινιών οι οποίες: α) προβάλλουν τη δράση του αμερικανικού στρατού ως μια ευγενή επιχείρηση που θέλει να απελευθερώσει έναν λαό από τον τύραννο του, β) τα εχθρικά στρατεύματα παρουσιάζονται ως στρατεύματα που το χαρακτηριστικό τους είναι το απόλυτο κακό, γ) οι Αμερικανοί στρατιώτες παρουσιάζονται ως ήρωες που θυσιάζονται για την πατρίδα και που δείχνουν να διαπνέονται από ευγενή ιδανικά. Οι Αμερικανοί στρατιώτες παρουσιάζονται συνήθως με καλογυμνασμένα σώματα, μεταφέρουν τους τραυματίες με αυτοθυσία αλλά και ευκολία στους ώμους τους εν μέσω πυρών που δύσκολα τους αγγίζουν, προστατεύουν τα παιδιά και τις γυναίκες της κατεχόμενης χώρας, έχουν την ικανότητα να εξοντώνουν πολλαπλάσιους εχθρούς σε σχέση με αυτούς που εξοντώνουν οι εχθροί τους και κοιτάνε με νοσταλγία σε φωτογραφίες τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Οι ταινίες φορτίζονται τεχνηέντως συγκινησιακά με στόχο ο θεατής να πάρει το μέρος του αμερικανικού στρατού που μάχεται για το καλό της ανθρωπότητας υπερασπιζόμενος τα ιδανικά της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Εν ολίγοις, οι ταινίες διαπνέονται από το απλοποιημένο δίπολο «καλό-κακό». Και βεβαίως σπανίως ή ποτέ δεν παρουσιάζονται οι επιπτώσεις των αμερικανικών εισβολών: οι χιλιάδες νεκροί, οι χιλιάδες ανάπηροι, η καταστροφή των υποδομών της χώρας που δέχεται την επίθεση, η διάλυση του κοινωνικού ιστού ή το γεγονός ότι συνήθως μετά την εισβολή ακολουθούν καθεστώτα που χαρακτηρίζονται από ακραίο αυταρχισμό και επιβολή βίας επί του λαού τους.
Το δίπολο «καλό-κακό» χρησιμοποιήθηκε μανιωδώς μετά την 11η Σεπτέμβρη. Μια τοποθέτηση του Μπους είναι απολύτως χαρακτηριστική: «Έχουμε δεχτεί προειδοποιήσεις πως υπάρχουν κακοί άνθρωποι σε αυτόν τον κόσμο. Έχουμε δεχτεί τόσο έντονες προειδοποιήσεις… Και είμαστε όλοι σε εγρήγορση. Οι κυβερνήτες και οι δήμαρχοι είναι σε εγρήγορση καθώς γνωρίζουν πως κακοί τύποι καραδοκούν εκεί έξω. Όπως είπα χθες, αυτοί οι άνθρωποι κήρυξαν τον πόλεμο στην Αμερική και έκαναν ένα τεράστιο λάθος…Η διακυβέρνησή μου έχει μια δουλειά να κάνει και αυτό σκοπεύουμε να κάνουμε. Θα απαλλάξουμε τον κόσμο από τους κακούς».21
Με βάση αποχαρακτηρισμένα έγγραφα, το Πεντάγωνο με τον ένα ή άλλο τρόπο έχει παρέμβει στην παραγωγή περίπου 800 κινηματογραφικών ταινιών. Η παρέμβαση αυτή συμπεριλαμβάνει συνεργασία του στρατού με την κινηματογραφική παραγωγή μέχρι και διαμόρφωση του σεναρίου. Μια τεκμηριωμένη μελέτη που αποδεικνύει τη σύνδεση πενταγώνου και κινηματογραφικών παραγωγών είναι αυτή που υπάρχει στο βιβλίο National Security Cinema: TheShockingNewEvidenceofGovernmentControlinHollywood (2017) των συγγραφέων Matthew Alford και Tom Secker. Το συμπέρασμα της έρευνάς τους καταλήγει στο ότι το πεντάγωνο παρείχε στις κινηματογραφικές εταιρείες στρατιωτικό εξοπλισμό, πρόσβαση σε βάσεις, τεχνικούς συμβούλους και είχε λόγο για το σενάριο. Το πεντάγωνο διαθέτει ειδικό γραφείο συνεργασιών με τις κινηματογραφικές παραγωγές που λειτουργεί και ως επιτροπή λογοκρισίας.
Οι προπαγανδιστικές πολεμικές ταινίες, παραγωγές εν πολλοίς του πενταγώνου, βρίσκονται σε ένα διαρκή διάλογο με τις ταινίες των υπερηρώων της Marvel. Οι υπερήρωες, και αυτοί με υπερμεγέθεις μύες όπως οι κινηματογραφικοί Αμερικανοί πεζοναύτες, μάχονται για το καλό και κατατροπώνουν το κακό. Μερικοί εξ αυτών έχουν και ευθεία αναφορά στο αμερικανικό έθνος όπως για παράδειγμα Captain America του οποίου η ασπίδα παραπέμπει στην αστερόεσσα. Μάλιστα, οι υπερήρωες δεν σώζουν απλώς και μόνο την Αμερική αλλά παρουσιάζονται ως προστάτες και σωτήρες ολόκληρου του κόσμου. Η φαινομενικά ψυχαγωγική φύση αυτών των ταινιών μόνο τέτοια δεν είναι. Είναι προπαγανδιστικές και συμπληρώνουν τον ρόλο των υπολοίπων ταινιών που επιχειρούν τον εξωραϊσμό του αμερικανικού στρατού.
* * * *
Μπορεί κάποιος να δει τους τρόπους και τις μορφές της αμερικανικής προπαγάνδας και στην περίπτωση της διάλυσης τους Γιουγκοσλαβίας από το ΝΑΤΟ και της στοχοποίησης του Μιλόσεβιτς. Ο Μιλόσεβιτς παρουσιάστηκε ως ο νέος Χίτλερ, χαρακτηρίστηκε ως ο «χασάπης των Βαλκανίων», ως αρχιτέκτονας των εθνοκαθάρσεων στη Γιουγκοσλαβία, ως υπεύθυνος θυμάτων που έφταναν τις 200.000. Ο Μπιλ Κλίντον, μάλιστα, σε δημόσια παρέμβασή του είχε χρησιμοποιήσει τον παραλληλισμό του Μιλόσεβιτς με τον Χίτλερ.22 Αργότερα, τα ΜΜΕ που επικαλούνταν αυτόν τον αριθμό θυμάτων αναγκάστηκαν να ανακαλέσουν.
Η. Κατ’ εικόνα και ομοίωση της ναζιστικής προπαγάνδας
Είναι σαφές ότι στην περίοδο του μεσοπολέμου και του Β΄ παγκόσμιου πολέμου τον 20Ο αιώνα η ναζιστική προπαγάνδα υπήρξε ένας καθοριστικός παράγοντας προκειμένου οι γερμανικές μάζες να συστρατευτούν με το ναζιστικό κόμμα. Η ναζιστική προπαγάνδα κινήθηκε σε άλλα επίπεδα –σε σχέση με ό,τι γνωστό μέχρι τότε– τόσο όσον αφορά τις μεθόδους που μετήλθε όσο και τη μορφή της. Συστατικά της στοιχεία ήταν η θεωρία του ζωτικού χώρου, ο ρατσισμός, ο αρχηγισμός, ο αντικομμουνισμός, ο αντισημιτισμός. Η προετοιμασία του πολέμου έγινε με τη χρήση ενός πλήθους κινηματογραφικών ταινιών και ραδιοφωνικών εκπομπών. Στις ταινίες προωθήθηκε ο αντισλαβισμός, ο αντισημιτισμός και ο αντικομμουνισμός.
Το 1939 οι Ναζί οργάνωσαν προβοκάτσια στην Πολωνία η οποία χρησιμοποιήθηκε για να ξεκινήσει ο Β΄ παγκόσμιος πόλεμος. Συγκεκριμένα: πράκτορες των SS τον Αύγουστο του 1939 οργανώθηκε στημένη επίθεση σε έναν γερμανικό ραδιοφωνικό σταθμό στην πόλη Γκλάιβιτς και οι Γερμανοί μεταμφιέστηκαν σε Πολωνούς στρατιώτες. Μετά την «επίθεση» μετέδωσαν ένα σύντομο μήνυμα στα πολωνικά, για να φαίνεται ότι οι Πολωνοί ξεκίνησαν επιθέσεις εναντίον της Γερμανίας.
Την άνοιξη του 1943 ρίφθηκαν χιλιάδες φυλλάδια στις σοβιετικές γραμμές με το αντιμπολσεβίκικο κείμενο του Βλασώφ με τον τίτλο «Γιατί ανέλαβα τον αγώνα κατά του μπολσεβικισμού». Το φυλλάδιο, ανάμεσα στα άλλα, έγραφε: «Καλώ ολόκληρο τον ρωσικό λαό να ξεσηκωθεί κατά του Στάλιν και της κλίκας του, να οικοδομήσει μια νέα Ρωσία χωρίς μπολσεβίκους ή καπιταλιστές […]».23
Οι αναλογίες με τη σημερινή προπαγάνδα των Αμερικανών είναι μάλλον φανερές: α) δημιουργείται ένας εχθρός, αυτή τη φορά είναι ο μουσουλμάνος κι έτσι με αυτόν τον τρόπο προωθείται ο ρατσισμός, β) μέσα από τα διάφορα ντοκουμέντα προωθείται η έννοια του ζωτικού χώρου που έχουν ανάγκη οι ΗΠΑ προκειμένου να ανακάμψουν, γ) η έννοια του αρχηγισμού αναβιώνει μέσα από την υπερπροβολή του Τραμπ, δ) χρησιμοποιούνται παρόμοιες μέθοδοι όπως η ρίψη φυλλαδίων, κάτι που έγινε στο Ιράκ και στο Βιετνάμ, ε) υπάρχει, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, μια σωρεία κινηματογραφικών ταινιών που επιχειρούν να στηρίξουν τα αμερικανικά αφηγήματα, στ) χρησιμοποιήθηκε η τακτική του false flag.
Οι σύγχρονοι Αμερικανοί προπαγανδιστές αποδεικνύονται άξιοι συνεχιστές της παράδοσης του Γκέμπελς. Άλλωστε, ας μην ξεχνάμε ότι ο Έλον Μασκ δεν δίστασε να χαιρετήσει το πλήθος ναζιστικά και το ίδιο έπραξε και ο Στιβ Μπάνον επικεφαλής στρατηγικός σύμβουλος του Λευκού Οίκου. Κι ακόμη: ο πρώην προσωπάρχης του Λευκού Οίκου, Τζον Κέλυ, δήλωσε ότι ο Τραμπ κάποτε είπε ότι ο Χίτλερ “έκανε και κάποια καλά πράγματα”.24
* * * *
Αντί επιλόγου θα παραθέσουμε μόνο ένα λιτό συμπέρασμα: καμία απολύτως εμπιστοσύνη στα ελληνικά και στα διεθνή ΜΜΕ. Βρίσκονται σε εντεταλμένη υπηρεσία!
Υ.Γ. 1: Τα ψέματά τους συχνά είναι τόσο χοντροκομμένα που δεν γίνονται πιστευτά ούτε από τους Αμερικανούς πολίτες. Τέτοιο παράδειγμα αποτέλεσε η κατηγορία για ναρκεμπόριο από τον πρόεδρο Μαδούρο25 ή παλαιότερα ο ισχυρισμός με βάση τον οποίο στη Βόρεια Κορέα για να αντιμετωπιστεί η πείνα οι πολίτες είχαν επιδοθεί σε ανθρωποφαγία και μάλιστα βρεφών.26 Σε πρόσφατη δημοσκόπηση που πραγματοποιήθηκε στην Αμερική μόλις ένας στους τέσσερις Αμερικανούς τάσσεται υπέρ των αμερικανικών πληγμάτων στο Ιράν με το δεδομένο μάλιστα ότι πρόκειται για μια χώρα που η προπαγάνδα γίνεται επιστημονικά, εντατικά και με απόλυτη κυριαρχία των συστημικών μέσων ενημέρωσης.27 Επίσης, είναι η πρώτη φορά που σε δημοσκόπηση που διενεργήθηκε, η πλειοψηφία των Αμερικανών δηλώνει θετική προς την παλαιστινιακή και όχι την ισραηλινή πλευρά.28
Υ.Γ.2: Βέβαια, υπάρχουν στιγμές που η προπαγάνδα δίνει τη θέση της στην ωμή αλήθεια και η οποία ομολογείται από τους ίδιους τους θύτες. Έτσι, μετά την απαγωγή του προέδρου Μαδούρο ο Τραμπ δεν δίστασε να δηλώσει πως «θέλουμε πίσω τα πετρέλαια της Βενεζουέλας» γιατί όπως είπε «είναι δικά μας πετρέλαια».29 Όσον αφορά το Ιράν, δήλωσε ότι θέλει οποιαδήποτε κυβέρνηση αρκεί αυτή να εξυπηρετεί τα αμερικανικά συμφέροντα.30 Ο γερουσιαστής Λίντσεϊ Γκράχαμ με αφορμή την άνοδο των τιμών του πετρελαίου δήλωσε πως τα χρήματα που δαπανώνται αυτή τη στιγμή στον πόλεμο με το Ιράν «είναι τα καλύτερα χρήματα που δαπανήθηκαν ποτέ» και συνέχισε: «Όταν αυτό το καθεστώς πέσει, θα έχουμε μια νέα Μέση Ανατολή, θα βγάλουμε ένα σωρό χρήματα».31 Αλλά και σε αυτή την περίπτωση υπάρχει προπαγανδιστικός στόχος. Πρόκειται για την επιχείρηση της εξοικείωσης με το «τέρας» του ίδιου του αμερικανικού λαού, άρα με την συμπαράταξή του και μάλιστα με επιθετικό τρόπο με τις επιλογές της κυβέρνησης. Αυτό θα μπορούσε κάποιος να υποθέσει ότι έχει και μια υλική βάση. Η οικονομική επανάκαμψη των ΗΠΑ θα σημαίνει και οικονομική ανάταση για ένα μέρος των μεσαίων στρωμάτων και της αμερικανικής ολιγαρχίας. Είναι κάτι παρόμοιο με αυτό που είχε επισημάνει ο Ένγκελς για την εργατική αριστοκρατία στην Αγγλία.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
1. https://www.voanews.com/a/a-13-a-2003-03-20-24-full/289692.html?utm_source=chatgpt.com
2. Βλέπε αναλυτικότερα Χατζηστεφάνου Άρης, Προπαγάνδα και παραπληροφόρηση στο internet, σελ. 101-114, εκδ. Τόπος, 2025.
3. Χάντιγκτον Σάμιουλ, Η σύγκρουση των πολιτισμών και ο ανασχηματισμός της παγκόσμιας τάξης, σελ. 23, εκδ. TERZOBOOKS, 1999,
4. Ό.π., σελ. 24.
5. Ό.π., σελ. 44.
6. https://awpc.cattcenter.iastate.edu/2017/03/09/ted-talks-dec-8-2010/?utm_source=chatgpt.com
7. https://stories.tamu.edu/news/2020/03/30/what-you-do-to-women-you-do-to-your-nation/
8. https://www.brookings.edu/articles/democracy-gender-equality-and-security/
9. https://www.islamicity.org/1966/beginning-a-modern-religious-war/
10. https://www.fox4news.com/news/donald-trump-quotes-two-corinthians-in-liberty-university-speech
11. https://www.youtube.com/watch?v=noezEB6BKno
12. https://www.youtube.com/watch?v=IV3t3hZ57WY
13. https://www.wrdw.com/2024/07/14/trump-calls-unity-after-apparent-assassination-attempt/
14. https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-politics/bush-s-speech-in-full/3223000
15. chrome-extension://kdpelmjpfafjppnhbloffcjpeomlnpah/https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP78-03362A000400050001-9.pdf
16. https://www.psywarrior.com/VietnamOBPSYOP.html?utm_source=chatgpt.com
17. Ό.π.
18. https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2003/03/17/with-leaflets-and-broadcasts-us-aims-to-sway-iraqi-minds/0e6a1965-e1eb-4701-a55a-45bfabf5d4e4/?utm_source=chatgpt.com
19. Αίητζυ Φίλιπ, Το ημερολόγιο της CIA, σελ. 92-96, εκδ. κύτταρο, 1976.
20. Chossudovsky Michel, Η παγκοσμιοποίηση του πολέμου, σελ. 41, εκδ. Πιρόγα, 2016.
21. Ό.π., σελ. 257.
22. https://reason.com/1999/04/19/milosevic-no-hitler-and-clinto/?utm_source=chatgpt.com
23. Λιόσης Βασίλης, Ναζισμός. Τα αίτια γέννησης και γιγάντωσής του. Η φιλοσοφική και ιδεολογική του βάση. Η ρητορική και η πρακτική του. Το πώς και το γιατί-το τότε και το σήμερα, σελ. 193-219, εκδ. ΚΨΜ, 2020.
24. https://www.pbs.org/newshour/politics/trump-said-hitler-did-some-good-things-and-wanted-generals-like-the-nazis-former-chief-of-staff-kelly-claims?utm_source=chatgpt.com
25. https://www.aljazeera.com/news/2026/1/6/americans-evenly-split-on-maduros-abduction-poll-shows?utm_source=chatgpt.com (Το 33% των Αμερικανών υποστήριζαν την απαγωγή του Μαδούρο, σε σύγκριση με το 34% που ήταν κατά και το 32% που δεν ήταν σίγουρο, σύμφωνα με δημοσκόπηση των Reuters/Ipsos που διεξήχθη τη Δευτέρα).
26. https://www.ibtimes.com/gruesome-reports-cannibalism-north-korea-result-hidden-famine-1043722?utm_source=chatgpt.com
27. https://www.reuters.com/world/us/just-one-four-americans-support-us-strikes-iran-reutersipsos-poll-finds-2026-03-01/
28. https://news.gallup.com/poll/702440/israelis-no-longer-ahead-americans-middle-east-sympathies.aspx
29. https://www.firstonline.info/en/Trump-is-a-hard-nosed-Venezuelan-oil-and-our-Caracas-will-only-buy-American-products-with-oil-revenues/?utm_source=chatgpt.com
30.https://www.latimes.com/politics/story/2019-08-26/trump-china-wants-trade-deal-g7-day-two?utm_source=chatgpt.com
31. https://www.huffingtonpost.gr/diethnes/gerousiastis-ton-ipa-gia-polemo-sto-iran-tha-vgaloume-para-polla-lefta-vinteo/
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου