 |
Πέτρος Παπακωνσταντίνου. Πολεμικός καπιταλισμός. Η δεύτερη εποχή των Αυτοκρατοριών. Σελ. 280. Εκδόσεις Τόπος |
Πολεμικός Καπιταλισμός: Το νέο βιβλίο του Πέτρου Παπακωνσταντίνου
Κυκλοφόρησε τη Δευτέρα 9 Μαρτίου το νέο εξαιρετικό βιβλίο του Πέτρου Παπακωνσταντίνου – μια παρέμβαση στις τρέχουσες διεθνείς εξελίξεις από έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες αναλυτές της εποχής μας.
Ο Παπακωνσταντίνου εξετάζει την ανησυχητική εκτροπή των διεθνών εξελίξεων στον δρόμο του επιθετικού εθνικισμού, του μιλιταρισμού και του πολέμου. Υποστηρίζει ότι η τοξική ατμόσφαιρα δεν οφείλεται στα καπρίτσια κάποιων απολυταρχικών ηγετών, αλλά σε βαθύτερα και μονιμότερα αίτια.
Η δίδυμη κρίση της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας και της αμερικανικής παντοδυναμίας φέρνει τον κόσμο του Νταβός στο τέλος του. Στη θέση του, αναδύεται ένας πλανήτης ρηγματωμένος, πολυπολικός και συγκρουσιακός, πάνω στο κοινό υπόστρωμα ενός είδους «πολεμικού καπιταλισμού». Ανατέλλει μια δεύτερη Εποχή των Αυτοκρατοριών, ύστερα από εκείνη του κλασικού ιμπεριαλισμού, που οδήγησε την ανθρωπότητα στα σφαγεία δύο παγκοσμίων πολέμων, αλλά και σε κοσμογονικές επαναστάσεις και ανατροπές.
Πώς φτάσαμε να παρακολουθούμε επί δύο χρόνια σε ζωντανή μετάδοση από τη Γάζα την πρώτη γενοκτονία του 21ου αιώνα; Πού οδηγεί τον κόσμο η σύγκρουση Ρωσίας-ΝΑΤΟ στην Ουκρανία; Ποιοι και γιατί καλλιεργούν κλίμα ψυχροπολεμικής παράνοιας στην Ευρώπη; Πώς κατέληξε ο γάμος συμφέροντος των δύο οικονομικών υπερδυνάμεων, ΗΠΑ και Κίνας, σε ένα άγριο διαζύγιο; Τι προοιωνίζεται ένας Τραμπ που βλέπει τον εαυτό του ως σερίφη της οικουμένης, όπως έδειξε με την πειρατική επιδρομή στη Βενεζουέλα; Γιατί ένα παγωμένο νησί μόλις 57.000 κατοίκων έγινε εστία αντιπαράθεσης μεταξύ όλων των μεγάλων δυνάμεων;
Αναδημοσιεύουμε ένα απόσπασμα του βιβλίου όπως παρουσιάστηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών.
Ο άδικος, αν και όχι απρόκλητος, πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία έχει ήδη ξεπεράσει σε διάρκεια τον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο των λαών της Σοβιετικής Ενωσης εναντίον του Ναζισμού. Επί δυόμισι χρόνια η ανθρωπότητα παρακολουθεί μια γενοκτονία σε ζωντανή μετάδοση, την εξολόθρευση των Παλαιστινίων από τον ισραηλινό στρατό στη Γάζα, με τη συνενοχή ολόκληρης της Δύσης πλην ελάχιστων εξαιρέσεων. Μέσα στο 2025 είχαμε τον σύντομο πόλεμο Ινδίας-Πακιστάν, δύο πυρηνικών δυνάμεων, τον Μάιο και την εκστρατεία Ισραήλ και ΗΠΑ εναντίον του Ιράν, τον Ιούνιο. Την ίδια χρονιά, ο Αμερικανός πρόεδρος μετονόμασε το υπουργείο Αμυνας σε υπουργείο Πολέμου και διέταξε την επιστροφή στις πυρηνικές δοκιμές, φέρνοντας την ανθρωπότητα στο πιο επικίνδυνο σημείο μετά την κρίση των πυραύλων στην Κούβα, τον Οκτώβριο του 1962.
Η δυστοπική εξέλιξη της διεθνούς σκηνής αποτελεί οδυνηρό σοκ για τους θιασώτες του φιλελευθερισμού, που είχαν πιστέψει ότι η κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ, το 1989-90, εδραίωσε οριστικά τον κόσμο του Νταβός: έναν πλανήτη με Μία Αγορά, Μία Υπερδύναμη και Μία Σκέψη, όπου οι μεγάλης κλίμακας συγκρούσεις αποτελούν οριστικά παρελθόν. Αντί όμως να προσεγγίσει το όραμα του Ιμάνουελ Καντ για έναν (καπιταλιστικό) κόσμο διαρκούς ειρήνης, η πυξίδα μοιάζει να προσανατολίζεται προς το χαοτικό σύμπαν του Τόμας Χομπς, όπου ο πόλεμος όλων εναντίον όλων είναι η φυσική κατάσταση πραγμάτων, ο μοναδικός Θεός πάνω στη Γη.
Η στροφή προς τον μιλιταρισμό δεν οφείλεται στα καπρίτσια και τον καιροσκοπισμό της μιας ή της άλλης μεγάλης δύναμης, της μιας ή της άλλης πολιτικής ηγεσίας, αλλά σε έναν συνδυασμό βαθύτερων αλλαγών τόσο στην πολιτική οικονομία του σύγχρονου καπιταλισμού, όσο και στις τεκτονικές πλάκες του γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Η προέλαση του καπιταλισμού σε παγκόσμια κλίμακα βραχυπρόθεσμα εκτόνωσε τα κρισιακά φαινόμενα στο εσωτερικό του, ανοίγοντας νέα πεδία εξωτερικής επέκτασης στις πρώην «σοσιαλιστικές» χώρες. Μεσοπρόθεσμα όμως πλημμύρισε την παγκόσμια οικονομία με τεράστια πλεονάζοντα κεφάλαια από τις νέες, αναδυόμενες δυνάμεις, πρωτίστως την Κίνα, επιτείνοντας τη χρόνια κρίση υπερσυσσώρευσης που εκδηλώθηκε με εκρηκτικό τρόπο στο κραχ του 2007-2009, τον μεγαλύτερο οικονομικό κλονισμό από τη Μεγάλη Υφεση του 1929-1933. Σε αυτό το φόντο, η στροφή σε ένα είδος «πολεμικού καπιταλισμού» εμφανίζεται στη φαντασία των ισχυρών ως το μαγικό ελιξίριο που θα δώσει επικερδή διέξοδο στα συσσωρευμένα, αδρανή κεφάλαια, ο από μηχανής θεός της «δημιουργικής καταστροφής», που θα κλαδέψει τα νεκρά κλαδιά και θα αναζωογονήσει την αναιμική ανάπτυξη.
Αντίστοιχα, στο γεωπολιτικό πεδίο η παγκοσμιοποίηση, που αρχικά ήταν έκφραση της πλανητικής ηγεμονίας των ΗΠΑ, κατέληξε να εκτινάξει τους ανταγωνιστές τους. Για πρώτη φορά στα μεταπολεμικά χρόνια η Αμερική έχει απέναντί της έναν αντίπαλο, την Κίνα, που διεκδικεί οικονομική και τεχνολογική ισοτιμία – συγκριτικά, η οικονομία της Σοβιετικής Ενωσης στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου ήταν γύρω στο μισό της αμερικανικής.
Αυτό που προκύπτει είναι ένας ρηγματωμένος, πολυπολικός, αλλά βαθιά συγκρουσιακός κόσμος. Αναδύεται μπροστά στα μάτια μας μια δεύτερη «Εποχή των Αυτοκρατοριών», πολύ διαφορετική βέβαια, αλλά από ορισμένες απόψεις συγγενής με την πρώτη, τον κλασικό ιμπεριαλισμό, συμβατικά της περιόδου 1875-1914, που εξιστόρησε στο έξοχο βιβλίο του ο Ερικ Χομπσμπάουμ. Καθώς καμία υπερδύναμη δεν δέχεται να περιοριστεί αμαχητί σε μετριοπαθέστερους ρόλους, η Αμερική –του Μπους τζούνιορ ή του Ομπάμα, του Μπάιντεν ή του Τραμπ– επενδύει στο κατεξοχήν πεδίο υπεροχής της, τη στρατιωτική ισχύ, έστω κι αν κινδυνεύει να καταλήξει, σαν άλλος Σαμψών, να γκρεμίσει τις κολόνες του Ναού με την ουρανομήκη κραυγή «Αποθανέτω η ψυχή μου μετά των αλλοφύλων».
Κατευθυντήρια γραμμή αυτής της ανάλυσης είναι ότι ο σύγχρονος κόσμος δεν έχει αναλογίες με τον αντιφασιστικό αγώνα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο όπου, ό,τι ενστάσεις κι αν είχε κανείς για τον ιμπεριαλισμό του Ρούζβελτ και του Τσόρτσιλ ή για τον απολυταρχισμό του Στάλιν, ήταν σαφές ποιοι βρίσκονταν στη σωστή πλευρά της Ιστορίας και ποιοι στη λάθος.
Σήμερα η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Ασφαλώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιπροσωπεύουν την πιο φονική πολεμική μηχανή που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα, την υπ’ αριθμόν ένα απειλή για την παγκόσμια ειρήνη και την εθνική κυριαρχία. Ωστόσο, οι μεγάλοι αντίπαλοί τους δεν διαφέρουν ως προς την ποιότητα, αλλά ως προς το μέγεθος και την εμβέλεια, δεν στηρίζουν τα θύματα της αμερικανικής Αυτοκρατορίας –όπως είδαμε πολύ καθαρά στις κρίσεις της Γάζας και της Βενεζουέλας– αλλά επιδιώκουν ένα ευνοϊκό μοίρασμα σφαιρών επιρροής μαζί της.
Επομένως, η δεύτερη εποχή των Αυτοκρατοριών έχει περισσότερες αναλογίες με την πρώτη, κατά την οποία η κεντρική διαχωριστική γραμμή δεν ήταν ανάμεσα σε εγκατεστημένους και αναδυόμενους, χορτάτους και «αδικημένους» ιμπεριαλισμούς, αλλά ανάμεσα σε όλους τους Εμπόρους των Εθνών και τους λαούς της οικουμένης, θύματα του λυσσαλέου ανταγωνισμού τους και στην ειρήνη τους και στους πολέμους τους. Σε αυτό το χαοτικό σύμπαν, ζητούμενο δεν είναι να στοιχηματίσουμε, καθηλωμένοι στην εξέδρα, ποιος θα κερδίσει, αλλά να ανατρέψουμε το εφιαλτικό παιχνίδι, που θα παιχτεί τελικά πάνω στις δικές μας πλάτες, απειλώντας το μέλλον των νεότερων γενιών και του ίδιου του πλανήτη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου