Δεν φταίνε τα ρέματα για τις πυρκαγιές (όπως αυτή στο Ωραιόκαστρο Θεσσαλονίκης)

Photo Credit: Craig Wherlock

Δεν φταίνε τα ρέματα για την πυρκαγιά στο Ωραιόκαστρο!

Του Γιώργου Μπλιώνη*

Με αφορμή την πρόσφατη καταστροφική πυρκαγιά στο Ωραιόκαστρο Θεσσαλονίκης, γίναμε για ακόμα μία φορά μάρτυρες ενός γνωστού, επαναλαμβανόμενου αφηγήματος: πολλοί έσπευσαν να κάνουν λόγο για «ακαθάριστα» ρέματα που δήθεν λειτούργησαν ως αγωγοί της φωτιάς. Ωστόσο, η αλήθεια είναι εντελώς διαφορετική και η επιστήμη είναι σαφής. Η κυρίαρχη αντίληψη ότι ένα «καθαρό» ρέμα πρέπει να μοιάζει με τσιμεντένιο κανάλι ή αποψιλωμένη τάφρο είναι περιβαλλοντικά ανακριβής, επιστημονικά παρωχημένη και, μακροπρόθεσμα, άκρως επικίνδυνη.

Η παρόχθια βλάστηση ως φυσική ασπίδα και όχι ως «άχρηστα χόρτα»

Η ζωντανή βλάστηση (τα δέντρα, οι θάμνοι και τα καλάμια που αναπτύσσονται στις όχθες) αποτελεί έναν δυναμικό μηχανισμό προστασίας του περιβάλλοντος και των πόλεων:

• Ανθεκτικότητα στη φωτιά: Τα υγιή χειμαρρικά οικοσυστήματα διατηρούν υψηλά ποσοστά υγρασίας και χαμηλότερες θερμοκρασίες. Λειτουργούν ως φυσικές αντιπυρικές ζώνες που μπορούν να επιβραδύνουν την εξάπλωση μιας πυρκαγιάς, αρκεί να μην είναι πνιγμένα στα ξερά, νεκρά κλαδιά και τα ανθρωπογενή σκουπίδια.
• Φυσικό «φρένο» στις πλημμύρες: Αντίθετα με ό,τι πιστεύεται, η βλάστηση επιβραδύνει τη ροή του νερού κατά τη διάρκεια μιας έντονης νεροποντής. Όταν αποψιλώνουμε ένα ρέμα, το νερό αποκτά τεράστια ταχύτητα, μεταφέροντας την πλημμυρική παροχή με πολύ μεγαλύτερη ορμή και βιαιότητα στις αστικές περιοχές που βρίσκονται πιο χαμηλά.
• Συγκράτηση εδαφών και αποτροπή διαβρώσεων: Το ριζικό σύστημα των παρόχθιων φυτών λειτουργεί σαν ένα φυσικό πλέγμα που συγκρατεί τα χώματα και τις πέτρες στις όχθες. Χωρίς αυτό, τα πρανή καταρρέουν, οι όχθες διαβρώνονται και τεράστιες ποσότητες λάσπης φράζουν τις γέφυρες και τους αγωγούς.
• Καταφύγια βιοποικιλότητας: Τα ρέματα είναι οι «πράσινοι διάδρομοι» των πόλεων, απαραίτητοι για τη Θεσσαλονίκη – μια πόλη που καταγράφει από τα χαμηλότερα ποσοστά πρασίνου ανά κάτοικο στην Ευρώπη.

Το πρόβλημα δεν είναι η βλάστηση, αλλά η ανθρώπινη παρέμβαση και η εγκατάλειψη. Η φωτιά στο Ωραιόκαστρο δεν γιγαντώθηκε λόγω των δέντρων στα ρέματα, αλλά επειδή βρήκε άφθονη καύσιμη ύλη εκεί που δεν έπρεπε καν να υπάρχει: από τα πεταμένα σκουπίδια και τους τόνους πλαστικών της μονάδας ανακύκλωσης. Όχι από τα πλατάνια των ρεμάτων.

Τι σημαίνει σωστός καθαρισμός ρεμάτων;

Η επιστήμη της Οικοϋδραυλικής επιτάσσει πλέον τη διατήρηση της φυσικότητας των ρεμάτων και όχι την ισοπέδωσή τους. Ο πραγματικός, ωφέλιμος καθαρισμός πρέπει να είναι χειρουργικός και όχι ισοπεδωτικός:

• Απομάκρυνση ανθρωπογενών υλικών: Μπάζα, πλαστικά, παλιά λάστιχα, ηλεκτρικές συσκευές και σκουπίδια που φράζουν τη ροή και αποτελούν τοξική καύσιμη ύλη.
• Διαχείριση νεκρής ύλης: Απομάκρυνση κομμένων κορμών, ξερών κλαδιών και συσσωρευμένων φερτών υλικών που όντως εγκυμονούν κινδύνους.
• Κατεδάφιση αυθαιρεσιών: Απομάκρυνση παράνομων περιφράξεων, μπαζωμάτων ή κτισμάτων που στενεύουν την κοίτη των ρεμάτων.

Τι δεν σημαίνει καθαρισμός;

• Ισοπέδωση με μπουλντόζες:Η είσοδος βαρέων οχημάτων που ξεριζώνουν τα πάντα και καταστρέφουν την κοίτη του ρέματος με πρόσχημα την «πρόληψη».
• Ολική αποψίλωση:Το «κούρεμα» ζωντανών δέντρων και θάμνων που κρατούν το έδαφος σταθερό.
• Τσιμεντοποίηση (εγκιβωτισμός):Η μετατροπή του φυσικού ρέματος σε τσιμεντένιο κανάλι, η οποία καταστρέφει το οικοσύστημα και αυξάνει την επικινδυνότητα των πλημμυρών στα κατάντη.

Ένα ασφαλές ρέμα δεν είναι ένα «γυμνό» ρέμα. Η λύση δεν είναι να εξαφανίσουμε τη φύση από τα ρέματα στο όνομα μιας κακώς εννοούμενης ασφάλειας, αλλά να απομακρύνουμε τα σκουπίδια και τις βιομηχανικές δραστηριότητες υψηλού ρίσκου από τις δασικές ζώνες. Στο βιβλίο «Η Θεσσαλονίκη των νερών» (Μπλιώνης Γ. & Τρεμόπουλος Μ. 2017. Εκδ. Αντιγόνη), αναλύουμε περισσότερο τις αξίες των ρεμάτων και των χειμάρρων της Θεσσαλονίκης.

* Ο Γιώργος Μπλιώνης είναι Δρ. Βιολογίας/Οικολογίας

ΠΗΓΗ