Η συνάντηση άγριας ζωής και ανθρώπου συνυπάρχει με τη διεκδίκηση ενός ζωντανού Ασπροποτάμου
Της Σταυρούλας Πουλημένη
Στην καρδιά της Πίνδου, στην αρχή της κοιλάδας του Αχελώου, βρίσκεται το Χαλίκι Ασπροποτάμου σε υψόμετρο 1.150 μέτρων. Ένα χωριό που έχει θέα του ένα μαγευτικό τοπίο από βουνά, βοσκολίβαδα και μικρά δάση, ένα μέρος όπου η άγρια ζωή συναντιέται με τους ανθρώπους και τα ζώα τους.
Ο Αχελώος, στο αρχικό του τμήμα, είναι γνωστός ως Ασπροπόταμος εξαιτίας του λευκού χρώματος των νερών του και όποιος-α επισκεφθεί την περιοχή έχει την ευκαιρία να δει πώς γεννιέται ένα ποτάμι αλλά και πώς το νερό διαμορφώνει ένα ολόκληρο οικοσύστημα.
Στις αρχές του Ιουλίου είχαμε και εμείς την ευκαιρία να γνωρίσουμε τον τόπο αυτό με αφορμή εκδηλώσεις της Περιβαλλοντικής Οργάνωσης «Καλλιστώ» στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου Life Bear-Smart Corridors. Το Έργο LIFE Bear-Smart Corridors υλοποιείται σε δύο χώρες, την Ελλάδα και την Ιταλία. Ο βασικός σκοπός του έργου είναι να υποστηριχθεί η συνύπαρξη των τοπικών κοινωνιών με τους πληθυσμούς της Καφέ Αρκούδας.
Η επίσκεψη αυτή αποκτούσε ακόμη μεγαλύτερο νόημα καθώς έγινε σε μια συνθήκη που το τοπίο και ο ίδιος ο Ασπροπόταμος απειλείται μέσω επιχειρούμενων έργων Μικρών Ηδροηλεκτρικών Έργων (ΜΥΗΕ) αλλά και μετά από μια περίοδο αυξημένων περιστατικών βίαιης θανάτωσης αρκούδων στην Ελλάδα με πρόσχημα την προσέγγισή τους σε κατοικημένες περιοχές.
Η γνωριμία μας με τον τόπο έγινε μέσα από μια πεζοπορία στο «Μονοπάτι της Συνύπαρξης» Χαλίκι-Ελατάκια, με τη συμμετοχή εκπαιδευτικών και κατοίκων της περιοχής. Οι βιωματικές αυτές διαδρομές είναι ένας τρόπος συλλογικής ενίσχυσης της γνώσης και ευαισθητοποίησης γύρω από τη διατήρηση της βιοποικιλότητας αλλά και την ίδια τη ζωή των κατοίκων. Στο χωριό αυτό μένουν λίγοι κάτοικοι, ωστόσο το καλοκαίρι κτηνοτρόφοι επιστρέφουν στην περιοχή, ανοίγουν τα σπίτια τους και περιπατητές γεμίζουν την πλατεία του χωριού.
Η νομαδική κτηνοτροφία, μαζί με την τυροκόμηση και την υφαντική, αποτελούν τις κύριες ιστορικές οικονομικές δραστηριότητες της κοινότητας. Σήμερα, παρά τις δυσκολίες, επιμένουν στην περιοχή αρκετά κοπάδια αιγοπροβάτων, ενώ τα τελευταία 15 χρόνια αυξάνονται και τα κοπάδια με αγελάδες. Στο χωριό λειτουργεί ένα από τα λίγα ορεινά παραδοσιακά τυροκομεία, το οποίο επεξεργάζεται το ντόπιο γάλα.
Η επιλογή του μονοπατιού -και το άνοιγμά του που έγινε πριν μερικά χρόνια- (όπως και των υπολοίπων που σχεδιάστηκαν για περιβαλλοντική εκπαίδευση) δεν είναι τυχαία καθώς συμπυκνώνει όλες τις πληροφορίες για τη συνύπαρξη άγριας ζωής και ανθρώπου, ενώ έγινε μετά από στενή συνεργασία με την τοπική κοινότητα. Όπως μας εξήγησαν μέλη της Καλλιστώς, «δεν βασιστήκαμε σε θεωρίες, καθήσαμε με τους κατοίκους και τους κτηνοτρόφους, ακούσαμε τις αφηγήσεις τους και περπατήσαμε μαζί τους. Γιατί η προστασία της φύσης δεν μπορεί να γίνει χωρίς τη συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων». Στόχος και της διαδρομής αυτής είναι ο κόσμος να γνωρίσει τα περίπλοκα ζητήματα της σύγκρουσης και της συνύπαρξης ανθρώπου και άγριας ζωής και συλλογικά να αναζητήσει κοινούς δρόμους.
Αφήνουμε σταδιακά πίσω μας το χωριό και καθώς μπαίνουμε στο μονοπάτι ερχόμαστε σε επαφή με τα αποτυπώματα της κτηνοτροφικής δραστηριότητας που έδωσε ζωή σε αυτά τα βουνά.
Το «διάβα» των κοπαδιών από τα χειμαδιά στα ορεινά λιβάδια μέσω της ιστορικής «Βλαχόστρατας» – μια παράδοση που σήμερα αναγνωρίζεται ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά από την UNESCO – κράτησε ανοιχτά τα μεγάλα ψευδαλπικά λιβάδια, εμποδίζοντας τη δασική βλάστηση να τα καλύψει και επιτρέποντας σε σπάνια αγριολούλουδα να αναπτυχθούν. Ακόμα και η ζωή της άγριας πανίδας, όπως τα μεγάλα αρπακτικά και τα πτωματοφάγα πουλιά, εξαρτήθηκε άμεσα από την παρουσία των κοπαδιών.
Η καφέ αρκούδα, αποτελεί το εμβληματικό είδος της περιοχής, εκμεταλλεύεται με τον καλύτερο τρόπο τις ευκαιρίες που δίνονται από το μικτό αγροτικό και δασικό τοπίο. Εδώ μπορεί να βρει πηγές για να τραφεί, αλλά και κρυψώνες για να προφυλαχθεί. Όπως εξήγησαν μέλη της Καλλιστώς, η καφέ αρκούδα, είναι το πιο μεγαλόσωμο άγριο θηλαστικό που συναντάμε στα βουνά της Ευρώπης και της Ελλάδας. Το ύψος των ενήλικων ζώων φτάνει το 1μ. και το μήκος τα 2μ. Ένα ενήλικο θηλυκό ζυγίζει από 70 έως 200 κιλά, ενώ το βάρος του ενήλικου αρσενικού κυμαίνεται από 110 έως και 380 κιλά. Επειδή καθημερινά διανύει μεγάλες αποστάσεις, οι δασικοί δρόμοι και τα μονοπάτια προτιμούνται από τα ζώα για τη διευκόλυνση της μετακίνησης τους. Μέσα από την περιήγηση βλέπουμε ίχνη από την παρουσία της (πατημασιές, σπασμένα κλαδιά κ.ά).
Σε λίγη ώρα φτάνουμε στο ρέμα Καπραρία (που στα βλάχικα σημαίνει «ποτάμι της γίδας») αφήνοντας στα αριστερά μας ένα πέτρινο γεφύρι. Η βλάστηση είναι πλούσια με πολλά αγριολούλουδα και όσο προχωράμε πυκνώνει. Στην αρχή κυριαρχούν οι άρκευθοι, οι σκληροί αειθαλείς θάμνοι και στη συνέχεια τα έλατα.
Πηγές ξεπηδούν μπροστά μας μέσα από το έδαφος για να δημιουργήσουν μικρά ρυάκια και να ενωθούν με το μεγάλο ρέμα. Όσο προχωράμε στο μονοπάτι, φανερώνεται στην πλαγιά ένα πανέμορφο ελατοδάσος, το οποίο δίνει και το όνομα στην περιοχή. Στην τοποθεσία «Ελατάκια», το νερό δημιουργεί βάθρες όπου μπορεί κανείς να δροσιστεί.
Το απόγευμα του Σαββάτου η δράση μεταφέρθηκε στην πλατεία του χωριού, όπου πραγματοποιήθηκε συζήτηση σχετικά με τα αποτελέσματα του έργου Life Bear Smart Corridors, τη συνύπαρξη με την καφέ αρκούδα και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκε η επανεμφάνιση της αρκούδας σε περιοχές που απουσίαζε για πολλά χρόνια και η διαπίστωση εντάσεων και συγκρούσεων, λόγω της μη εξοικείωσης του ανθρώπου με τα μέτρα πρόληψης και συνύπαρξης με την αρκούδα. Η πρόληψη των συγκρούσεων είναι απαραίτητη, δεδομένου ότι ακόμη και σήμερα παραμένει υψηλός ο αριθμός των ζώων που χάνονται από ανθρωπογενείς παράγοντες, κάτι που αποτελεί απειλή για τη μακροπρόθεσμη επιβίωση του είδους.
Στην εκδήλωση συζητήθηκαν προληπτικά μέτρα για τη διατήρηση των φυσικών πηγών τροφής σε περιοχές μακριά από τους οικισμούς αλλά και την προστασία των καλλιεργειών, των μελισσιών και των ζώων. Επειδή η περιοχή διαμορφώθηκε από τις αγροτικές δραστηριότητες και κυρίως τη νομαδική κτηνοτροφία, η άγρια ζωή προσαρμόστηκε σε αυτή την κατάσταση, με αποτέλεσμα σήμερα η διατήρησή της να εξαρτάται πολλές φορές από τη συνέχιση των ήπιων, παραδοσιακών αγροτικών δραστηριοτήτων. Όπως επισημάνθηκε, αυτό που πρέπει να διατηρηθεί στα βουνά δεν είναι η «παρθένα φύση» αλλά το πλαίσιο συνύπαρξης της άγριας ζωής και των ορεινών κοινοτήτων.
Μέρος της συζήτησης ήταν η επιχειρούμενη εγκατάσταση υδροηλεκτρικού σταθμού στη θέση «Ελατάκια» και οι διεκδικήσεις των κατοίκων για τη διατήρηση του φυσικού πλούτου του Ασπροποτάμου. Κατόπιν νομικών προσφυγών συλλόγων, κατοίκων, περιβαλλοντικών οργανώσεων και κινηματικών δράσεων, υπάρχει προσωρινή διακοπή των έργων, ενώ πριν έναν χρόνο περίπου το Υπουργείο Ενέργειας αναγνώρισε ότι οι σχετικές μελέτες είναι ελλείπεις και προβληματικές.
Σύμφωνα με περιβαλλοντικές οργανώσεις, μεταξύ των οποίων και η Καλλιστώ, ένα τέτοιο έργο απειλεί έναν τόπο ανεκτίμητης περιβαλλοντικής και πολιτιστικής αξίας, αγνοώντας τα επιστημονικά στοιχεία και τη φωνή της τοπικής κοινωνίας. Ενδεικτικά αναφέρθηκαν επιπτώσεις στην καφέ αρκούδα εξαιτίας της καταστροφής της παρόχθιας δενδρώδους βλάστησης από τα έργα και ακύρωση της λειτουργικότητας της κοιλάδας του ρέματος ως ζώνης διέλευσης-μετακίνησης για το είδος. Με βάση τα στοιχεία του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για την καφέ αρκούδα, η περιοχή πέρα από την ένταξη της στη NATURA 2000, βρίσκεται σε ζώνη «πολύ υψηλής σημαντικότητας για το είδος» (χαρακτηρισμένης ως ζώνης αποκλεισμού ΑΠΕ και άλλων επιβαρυντικών αναπτυξιακών έργων).
Δράσεις του συλλόγου «Ζωντανός Ασπροπόταμος» με τη συμμετοχή κατοίκων του χωριού έχουν ως αποτέλεσμα να γίνει πραγματικότητα το σύνθημα «Τα “Ελατάκια” θα παραμείνουν “Ελατάκια”». Ωστόσο, οι κάτοικοι δεν εφησυχάζουν μπροστά στο ενδεχόμενο επανενεργοποίησης του έργου αυτού, αντίθετα καταβάλλουν προσπάθειες ανατροπής όλων των επικείμενων υδροηλεκτρικών έργων (Δολιανά, Πολυθέα, Αμάραντος, Στεφάνι) καθώς και άλλων εγκαταστάσεων που αφορούν σε έργα υποβάθμισης του περιβάλλοντος της περιοχής.
Μπορείτε να βρείτε το ενημερωτικό υλικό και τον χάρτη μονοπατιών εδώ και τον οδηγό προτάσεων δραστηριοτήτων για εκπαιδευτικούς και συνοδούς εδώ.
Μπορείτε να μάθετε περισσότερα για τις δράσεις του έργου LIFE Bear-Smart Corridors σε Ελλάδα και Ιταλία στο https://rewilding-apennines.com/life-bear-smart-corridors/.
Ενημερωθείτε για τις δράσεις του Συλλόγου Ζωντανός Ασπροπόταμος στη σελίδα του στο facebook
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου