Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας / Γυναίκες στο Μεσολόγγι: Όσα η επίσημη ιστορία αγνοεί!

Γυναίκες στο Μεσολόγγι: Όσα η επίσημη ιστορία αγνοεί!

Τα ιστορικά στοιχεία προέρχονται από το βιβλίο «Προδομένο Μεσολόγγι» του Σπύρου Αλεξίου που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις «ΤΟΠΟΣ»

Στις 10 Απρίλη συμπληρώνονται 200 χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου. Πρόκειται για ένα γεγονός που σημάδεψε όχι μόνο την εξέλιξη του αγώνα αλλά μετέβαλε αποφασιστικά και το πολιτικό και ιδεολογικό τοπίο σε όλη την Ευρώπη. Για τη Β΄ Πολιορκία του Μεσολογγίου έχουμε την τύχη να υπάρχει αφθονία πηγών. Κι όμως, ακόμη κι έτσι η ιστορία είναι «μισή», χωρίς την αναφορά στην παρουσία των χιλιάδων γυναικών στην πολιορκημένη πόλη. Σήμερα επιβάλλεται να επανεξετάσουμε τη συμβολή των γυναικών, όχι μόνο ως συνοδοιπόρων, αλλά ως ισότιμων μελών του αγώνα. «Αι γυναίκες εστάθησαν ανδρειότεραι από πολλούς άνδρες· μήτε έκλαψαν, μήτε έλιωσαν», αναφέρει ο Μακρυγιάννης.

Η ζωή των γυναικών στην πολιορκημένη πόλη

Σημαντικός αριθμός καταγόταν από την περιοχή όμως μεγάλος ήταν και ο αριθμός των γυναικών που είχαν καταφύγει στην πόλη. Δεν περιορίστηκαν στους παραδοσιακούς ρόλους της περίθαλψης ή της υποστήριξης, σε πολλές περιπτώσεις πήραν τα όπλα, πολέμησαν πλάι στους άνδρες και έπεσαν υπερασπιζόμενες την ελευθερία τους και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Όπως σημειώνει ο ιστορικός Σπυρίδων Τρικούπης, «ουδεμία διάκρισις εγίνετο τότε μεταξύ ανδρών και γυναικών· πας είχε καθήκοντα πολέμου».

Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας η ζωή προσπαθούσε να διατηρήσει την κανονικότητά της. Οι Μεσολογγίτισσες έδιναν τη δική τους μάχη τόσο στα σπίτια, στις βρύσες και στην αγορά όσο και στην επιτήρηση των παιδιών και στη συμβολή στην άμυνα. Δεν ήταν σπάνιες οι απώλειες γυναικών από τα πυρά του εχθρού όμως αυτό δεν τις εμπόδιζε από τις δραστηριότητές τους με φόβο φυσικά, όσο και αν τα ωραιοποιεί η εφημερίδα «Ελληνικά Χρονικά»: «Άξιον περιεργίας είναι να βλέπη τις και τας γυναίκας της πόλεώς μας, αι οποίαι χωρίς να ενοχλώνται ποσώς διά τας πράξεις του εχθρού, διάγουσιν τόσο εις τας συναναστροφάς όσον και εις τας οικιακάς των ενασχολήσεις με τον συνήθην των ευφρόσυνον τρόπον».

«Δεν ενοχλώνται ποσώς», «συνήθην των ευφρόσυνον τρόπον»… Ε, όχι ακριβώς! Η αλήθεια, όπως προκύπτει από μαρτυρίες αγωνιστών, είναι πως όντως συνέχιζαν «τας ενασχολήσεις» δείχνοντας θάρρος όμως η καρδιά τους το ήξερε, ο φόβος ειδικά για τα παιδιά που συνεχώς σκαρφάλωναν στο τείχος, θεωρώντας το παιχνίδι, ήταν μεγάλος.
Γυναίκες στα όπλα

Ενώ ο βοηθητικός ρόλος τους θεωρείται αναμενόμενος, δεν αποτελεί κοινή συνείδηση η συνεισφορά τους στην «πρώτη γραμμή». Ο Thomas Gordon στο έργο του αναφέρει ότι αρκετές από τις γυναίκες αυτές είχαν εκπαιδευτεί στη χρήση των όπλων και κάλυπταν θέσεις όπου υπήρχαν απώλειες ανδρών. Περιγράφει γυναικείες μορφές που πετούσαν καυτό λάδι και άλλα υγρά από τα τείχη στους εχθρούς. Ο Karl Mendelssohn Bartholdy και ο David Brewer μας δίνουν ανάλογες πληροφορίες. Κατά την Έξοδο, πολλές γυναίκες προτίμησαν να μείνουν πίσω για να συνοδεύσουν τραυματίες ή να προστατέψουν τα μικρά παιδιά. Άλλες προσπάθησαν να μεταφέρουν τους τραυματίες στις πλάτες τους ή με πρόχειρα φορεία. Μία από τις πλέον συγκλονιστικές πράξεις αυτοθυσίας υπήρξε η ανατίναξη γυναικών και παιδιών στην πυριτιδαποθήκη.

Σε ενδιαφέρει

Γιορτάζουμε 20 χρόνια INFOWAR με ένα πάρτυ και πέντε βιβλιοπαρουσιάσεις

Γιατί Έλληνες δημοσιογράφοι λειτουργούν σαν «ξένοι πράκτορες»; – του Άρη Χατζηστεφάνου

Το Ιράν στο στόχαστρο ΗΠΑ-Ισραήλ: Συνεχής ροή αναλύσεων

Στις πηγές συχνά η αλήθεια διαπλέκεται με τον μύθο. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση της Τασούλας Κουρκουμέλη, λέγεται πως σκότωσε δύο Τούρκους που την πλησίασαν και σκοτώθηκε μαχόμενη. Οι αναφορές αυτές απέχουν από την πραγματικότητα. Η ιστοριογραφία και η ποίηση της απέδωσαν αυτοθυσιαστικά και ηρωικά χαρακτηριστικά, που καταγράφει ο Π. Μπουκάλας στο έργο του «Ο Έρως και το Έθνος». Ο εθνικός μύθος υποστηρίζει πως η Κουρκουμέλη «μη στέργουσα να ζήση εις τον γυναικωνίτην του Ιμπραήμ ηυτοκτόνησεν […] με το ίδιον μάλιστα μαχαίρι εκείνου το οποίον απέσπασε εκ της ζώνης του Ιμπραήμ ευτόλμως κατά την στιγμήν ακριβώς της αιχμαλωσίας.» Η ιστορική έρευνα δεν επιβεβαιώνει αυτήν την εκδοχή, η Κουρκουμέλη συνελήφθη και έζησε αιχμάλωτη.

Επιμελητεία του στρατεύματος και υγειονομική υπηρεσία

Καθώς η πολιορκία συνεχιζόταν οι γυναίκες ανέλαβαν την ευθύνη της διαχείρισης των λιγοστών εφοδίων. Η Μαρία Σκλάβου, κόρη προκρίτου, συντόνιζε τη διανομή ψωμιού και νερού στα σπίτια με πολλά παιδιά ή τραυματίες. Η διαχείριση τροφής από τις γυναίκες δεν αφορούσε μόνο το νοικοκυριό τους, αλλά συνιστούσε πράξη συλλογικής αλληλεγγύης και αντίστασης. Ορισμένες γυναίκες του Μεσολογγίου είχαν έρθει σε επαφή με φιλέλληνες ή ιεραποστολικές οργανώσεις και μετέφεραν εφόδια και τεχνικές πρώτων βοηθειών. Μετά από εκκλήσεις τους, δημιουργήθηκε ένα υποτυπώδες δίκτυο που συγκέντρωνε και προωθούσε εφόδια.

Μία από τις πιο επικίνδυνες αποστολές ήταν η μεταφορά νερού από πηγάδια εντός της πόλης ή, στις πιο απελπισμένες φάσεις όταν και αυτά είχαν στερέψει, από εξωτερικά σημεία. Τα πηγάδια στο εσωτερικό της πόλης ήταν εξίσου επικίνδυνα καθώς οι πολιορκητές, από τους κατασκόπους τους, γνώριζαν τις τοποθεσίες και επικέντρωναν εκεί τα πυρά τους, προκαλώντας μεγάλες απώλειες μεταξύ των γυναικόπαιδων. Οι γυναίκες μετέφεραν επίσης πυρομαχικά σε θέσεις μάχης, χρησιμοποιώντας καλάθια, ποδιές ή και τις άκρες των φουστανιών τους.

Η έλλειψη, έστω και στοιχειώδους, οργανωμένης στρατιωτικής ιατρικής υποδομής είχε ως αποτέλεσμα η περίθαλψη των τραυματιών να πέσει κυρίως στις πλάτες των γυναικών. Χρησιμοποιούσαν ό,τι μέσα διέθεταν: υφάσματα για επιδέσμους, βότανα για παυσίπονα, και κυρίως, την ίδια τους την παρουσία. Η πρακτική γνώση της λαϊκής ιατρικής από τις γυναίκες της υπαίθρου αποδείχτηκε σωτήρια, άλλωστε και πριν την Επανάσταση και αυτόν τον ρόλο είχαν στις τοπικές κοινωνίες όπου οι έννοιες του γιατρού και του επιστημονικού φαρμάκου ήταν εντελώς άγνωστες.

Η γυναίκα του Μεσολογγίου στον γραπτό και τον προφορικό λόγο

Η ιστορία της Επανάστασης του 1821 βασίζεται αποκλειστικά σχεδόν σε αφηγήσεις ανδρών. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στην περίπτωση του Μεσολογγίου, με την προσθήκη και της εφημερίδας. Δεν υπάρχουν γνωστά απομνημονεύματα ή άλλα κείμενα κάποιας γυναίκας· αν και οι γυναίκες συμμετείχαν ενεργά στην άμυνα της πόλης, η παράδοση, η εκπαίδευση, και η έμφυλη δομή της δημόσιας γραφής τις απέκλεισε από τη δυνατότητα καταγραφής των εμπειριών τους.

Η σιωπή αυτή είναι ενδεικτική των πολιτισμικών και κοινωνικών φραγμών της εποχής και δημιουργεί ένα μεγάλο ιστοριογραφικό κενό. Η καθηγήτρια Νεότερης Ιστορίας του ΑΠΘ Έλλη Σκοπετέα σημειώνει: «Οι γυναίκες του 1821, παρούσες στην πραγματικότητα, είναι απούσες από την Ιστορία […] όχι γιατί δεν έδρασαν, αλλά γιατί η δράση τους δεν καταγράφηκε». Έχει διατυπωθεί η άποψη πως η απουσία δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με αδυναμία· πολλές φορές η σιωπή των γυναικών λειτουργεί ως εκκωφαντική επιβεβαίωση της ηθικής υπεροχής. Η ιστορικός Νέλλη Ανδρικοπούλου υποστηρίζει αυτή την άποψη: «Η γυναικεία σιωπή δεν είναι παθητική· είναι μια πράξη αντίστασης στον ανδρικό λόγο που διεκδικεί το μονοπώλιο της Ιστορίας».

Η γυναικεία εμπειρία του Μεσολογγίου έχει διασωθεί κυρίως μέσω της προφορικής παράδοσης και των δημοτικών τραγουδιών. Σε πολλές τοπικές παραδόσεις της Αιτωλοακαρνανίας διατηρείται ζωντανή η μνήμη της θυσίας συγκεκριμένων γυναικών, όπως της Μαρίας Ζαμπέλη που φέρεται να κατηύθυνε ομάδα γυναικών κατά την Έξοδο και να σκοτώθηκε με το σπαθί στο χέρι. Σύμφωνα με την εμβληματική λαογράφο Δόμνα Σαμίου, ένα τραγούδι που καταγράφηκε στο Ξηρόμερο αναφέρει: «Στη στράτα βγήκε μια Μαρία με το σπαθί και με τη βία· Γυναίκα δεν ήταν, λες πολέμαρχος ήταν…»
Αυτά τα τραγούδια λειτουργούν ως εναλλακτικές μορφές ιστορικής μνήμης, που μεταφέρουν την εμπειρία των γυναικών μέσα από τον ρυθμό και τον λόγο της κοινότητας. Ακόμη όμως και αυτή η εναλλακτική μορφή δεν έχει μελετηθεί όσο θα άξιζε. Εκτός των έμφυλων στερεότυπων, υπήρξε και μία ακόμη αιτία: Μετά την απελευθέρωση, το επίσημο ελληνικό κράτος εμφάνισε ως πρότυπο τη γυναίκα που τα κύρια χαρακτηριστικά της ήταν η αθωότητα και η καρτερία, είχε ως ρόλο να είναι ο θεματοφύλακας των οικογενειακών και θρησκευτικών αξιών και φυσικά να ζει στη σκιά του άνδρα-πρωταγωνιστή της κοινωνικής ζωής.

Σήμερα οι γυναικείες μορφές του Μεσολογγίου αναβιώνουν μέσα από επετειακές εκδηλώσεις, θεατρικά έργα, ντοκιμαντέρ και ερευνητικά προγράμματα. Στις Εορτές Εξόδου στο Μεσολόγγι, φιγούρες όπως της Χρήστως Καψάλη, της Μαρίας Ζαμπέλη και της «ανώνυμης μάνας» προβάλλονται ως ηρωίδες που δεν γράφτηκαν στα βιβλία, αλλά έμειναν χαραγμένες στη συλλογική μνήμη. Η ερευνήτρια Αναστασία Ζήση σημειώνει: «Η φιγούρα της Μεσολογγίτισσας γυναίκας υπήρξε τόπος προβολής για τον ευρωπαϊκό φιλελληνισμό, αλλά και καθρέφτης της έμφυλης ιδεολογίας του ελληνικού εθνικού κράτους».

Η λογοτεχνική αποτύπωση

Η παρουσία των γυναικών αποτυπώθηκε έντονα στη λογοτεχνία. Φυσικά, η αρχή γίνεται από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», το πιο γνωστό απόσπασμα από το Σχεδίασμα Β΄, έχει στον πυρήνα του τη γυναίκα:

«Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει·
λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει.
Τα μάτια η πείνα εμαύρισε· στα μάτια η μάνα μνέει·»

Την αποσιώπηση, που επέβαλε το «εθνικό αφήγημα», που έβριθε έμφυλων στερεότυπων, αμφισβήτησαν λογοτέχνες που επιχείρησαν να επαναπροσεγγίσουν τον ρόλο των γυναικών στο Μεσολόγγι, όχι πλέον ως συμβολικών μορφών αλλά ως ιστορικών προσώπων. Ο Κώστας Καρυωτάκης δίνει τον λόγο στη «Μεσολογγίτισσα»:

«Δεν είχα φωνή, δεν ήξερα λόγο,
μόνο με τα μάτια μίλησα στον θάνατο·
κι ας μείνατε εσείς με τις γραφές σας»

Η φωνή της γυναίκας στους στίχους του Καρυωτάκη δεν είναι πια σιωπηλή αλληγορία, αλλά μια ηχηρή διαμαρτυρία, μια ειρωνική υπενθύμιση της αποσιώπησης που υπέστη από την ίδια την ιστορία στην κυρίαρχη αλλά και στην εναλλακτική εκδοχή της. Η αντιφατική στάση απέναντι στην παρουσία των γυναικών εκφράζεται από τον Θεόδωρο Βρυζάκη, στον πίνακα «Η Έξοδος του Μεσολογγίου» (1853). Απεικονίζει γυναικείες μορφές με παιδιά και όπλα στα χέρια, ενσωματώνοντας το φύλο στην έννοια της εθνικής θυσίας από τη μια αλλά και αναδεικνύοντας τον δυναμικό ρόλο τους από την άλλη.

Φιλελληνισμός και «Μεσολογγίτισσα»

Ανάμεσα στα εμβληματικά στοιχεία που συγκίνησαν τους Ευρωπαίους φιλέλληνες ήταν η αυτοθυσία, ο ηρωισμός και η «τραγική μεγαλουργία» των γυναικών του Μεσολογγίου. Οι γυναικείες μορφές αναπαρίστανται στη λογοτεχνία, στη ζωγραφική, στη μουσική και στον Τύπο της εποχής, συνθέτοντας ένα ηθικό σύμβολο και ένα φαντασιακό ιδανικό ελευθερίας και αρετής, ταιριαστό με τις ιδέες του Διαφωτισμού αλλά και το ρεύμα του ρομαντισμού.

Οι περιγραφές της Εξόδου του Μεσολογγίου έφτασαν στην Ευρώπη μέσω των ανταποκριτών, των Ελλήνων διανοουμένων στο εξωτερικό και κυρίως μέσω των φιλελλήνων που είχαν αγωνιστεί στην Ελλάδα ή την είχαν επισκεφθεί. Ο Byron συνέβαλε στην κατασκευή του μυθικού προσώπου της Ελληνίδας ως αγνής, ηρωικής και δίκαιης μορφής. Στο ποίημα του «The Giaour» αναφέρεται στην Ελληνίδα που βιάζεται και σκοτώνεται υπομένοντας σιωπηλά, ένα μοτίβο που αποδίδεται μεταγενέστερα και στις Μεσολογγίτισσες: «Πέθανε σιωπηλά – σιωπηλή ήταν η θλίψη της».

Ο Eugène Delacroix, εμβληματική μορφή του ρομαντισμού, φιλοτέχνησε τον πίνακα «Η Ελλάδα στα Ερείπια του Μεσολογγίου» (1826), στον οποίο απεικονίζεται μια Ελληνίδα ντυμένη με αρχαιοπρεπές φόρεμα, γονατισμένη ανάμεσα σε ερείπια και πτώματα, με ανοιχτά χέρια προς τον ουρανό. Η μορφή της αποπνέει τραγικότητα, απελπισία αλλά και αγιοσύνη. Στη Γαλλία και τη Γερμανία, κυρίως μετά το 1826, δημοσιεύτηκαν αφηγήσεις, ποιήματα και χρονικά για το Μεσολόγγι με αναφορά στις γυναίκες που συμμετείχαν στην Έξοδο. Ο Alexandre Dumas ο πρεσβύτερος, στη συλλογή του «Chroniques de 1821», αφιερώνει ένα κεφάλαιο στη «Γυναίκα του Μεσολογγίου».

Αξίζει ιδιαίτερη αναφορά στον τρόπο που τα δημοφιλή ευρωπαϊκά εικονογραφημένα περιοδικά του 19ου αιώνα, όπως το Le Magasin Pittoresque ή το Illustrirte Zeitung, προσέγγισαν το Μεσολόγγι. Δημοσίευαν σκηνές από την Έξοδο, στις οποίες κεντρική θέση κατείχαν γυναίκες. Πολυάριθμες ξυλογραφίες έδειχναν μητέρες να καλύπτουν με το σώμα τους τα παιδιά τους ή να χρησιμοποιούν όπλα. Οι εικόνες αυτές δεν ήταν μόνο προϊόντα τέχνης αλλά και ισχυρά μέσα επηρεασμού της κοινής γνώμης υπέρ του ελληνικού Αγώνα. Η κεντρική μορφή της γυναίκας λειτουργούσε συναισθηματικά αλλά και πολιτικά στις φιλελεύθερες συνειδήσεις. Είναι χαρακτηριστική η εκτίμηση του Βρετανού ιστορικού της τέχνης William St. Clair: «Η παρουσία των γυναικών στις αναπαραστάσεις της Εξόδου υπήρξε καίρια για την ευαισθητοποίηση των Ευρωπαίων· χωρίς αυτές, η θυσία δεν θα είχε τον ίδιο συναισθηματικό συντονισμό».

Οι ενδεικτικές αυτές αναφορές αυτές δείχνουν πως οι γυναίκες του Μεσολογγίου δεν ήταν απλώς παρούσες στην ιστορία· έγιναν διεθνή σύμβολα θυσίας, ελευθερίας και αρετής. Η αναγνώρισή τους ως φορέων ιστορίας και όχι μόνο ως αλληγορικών μορφών παραμένει ζητούμενο και θα αποτελέσει ουσιώδες βήμα για την πλήρη κατανόηση της Επανάστασης του 1821.

ΠΗΓΗ