Λαυρακάς Γαύδου / Ενα (αντι)παράδειγμα περιβαλλοντικής πολιτικής: αποανάπτυξη, κοινά και συμβιωτική προστασία της φύσης - Του Νικόλαου Ροδουσάκη*

Λαυρακάς Γαύδου | Δήμος Γαύδου | gavdos.gr

ΛΑΥΡΑΚΑΣ ΓΑΥΔΟΥ

Ενα (αντι)παράδειγμα περιβαλλοντικής πολιτικής: αποανάπτυξη, κοινά και συμβιωτική προστασία της φύσης

Νικόλαος Ροδουσάκης*

Η πρόσφατη επιχείρηση κατεδάφισης των πρόχειρων καταλυμάτων στις παραλίες της Γαύδου ^[1], και ειδικότερα στον Λαυρακά, αναδεικνύει μια βαθιά σύγκρουση μεταξύ δύο διαφορετικών αντιλήψεων για τη σχέση κοινωνίας και φύσης: αφενός ενός τεχνοκρατικού μοντέλου προστασίας που βασίζεται στον χωρικό αποκλεισμό, την τυποποιημένη εφαρμογή της νομιμότητας και τη στείρα λογική της «αποκατάστασης» του τοπίου, και αφετέρου μορφών βιωμένης συνύπαρξης ανθρώπου και περιβάλλοντος που συνδέονται με τα θεωρητικά ρεύματα της αποανάπτυξης και της συμβιωτικής προστασίας της φύσης.

Η περίπτωση του Λαυρακά δεν συνιστά απλώς τοπικό επεισόδιο διοικητικής παρέμβασης αλλά μπορεί να ερμηνευθεί ως χαρακτηριστικό παράδειγμα «αποανάπτυξης στην πράξη» σε περιφερειακό νησιωτικό χώρο, όπου η ανθρώπινη παρουσία οργανώνεται γύρω από πρακτικές χαμηλής κατανάλωσης, προσωρινής κατοίκησης και συλλογικής χρήσης των πόρων. Η σχετική βιβλιογραφία για τα μεσογειακά νησιά έχει επισημάνει ότι η γεωγραφική απομόνωση και η ιστορική περιθωριοποίηση δημιουργούν συνθήκες στις οποίες διατηρούνται ή αναδύονται κοινωνικοοικονομικές μορφές που δεν ευθυγραμμίζονται πλήρως με την επιταγή της διαρκούς μεγέθυνσης, αλλά συγκροτούν υβριδικά πεδία, όπου συνυπάρχουν μη εμπορευματικές και σύγχρονες πρακτικές ^[2]. Υπό αυτή την έννοια, η αποανάπτυξη αφορά έναν ευρύτερο πολιτισμικό μετασχηματισμό που επαναπροσδιορίζει την ευημερία πέρα από τη συσσώρευση και την κατανάλωση ^{[3, 4]}. Η χρήση προσωρινών καταλυμάτων από φυσικά υλικά και η απουσία μόνιμων υποδομών στον Λαυρακά μπορούν συνεπώς να ιδωθούν όχι ως ένδειξη υλικής στέρησης αλλά ως έκφραση μιας διαφορετικής οντολογίας της κατοίκησης, όπου ο τόπος δεν αντιμετωπίζεται ως οικονομικός πόρος προς αξιοποίηση αλλά ως κοινό περιβάλλον προς συμβίωση.

Ακριβώς επειδή αυτές οι πρακτικές συγκροτούν μια εναλλακτική μορφή σχέσης ανθρώπου - φύσης, η ανάλυση δεν μπορεί να περιοριστεί στην οικονομική διάσταση της αποανάπτυξης, αλλά απαιτεί ένα θεωρητικό σχήμα που να ερμηνεύει και τις μορφές οικολογικής διακυβέρνησης που αναδύονται σε τέτοιους χώρους. Σε αυτό το σημείο καθίσταται ιδιαίτερα χρήσιμη η έννοια της convivial conservation, η οποία αμφισβητεί ριζικά τα παραδοσιακά μοντέλα διατήρησης της φύσης που βασίζονται στον δυϊσμό ανθρώπου και περιβάλλοντος και στη δημιουργία προστατευόμενων περιοχών μέσω αποκλεισμού των τοπικών κοινωνιών. Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη προσέγγιση, η αποτελεσματική προστασία της βιοποικιλότητας δεν μπορεί να επιτευχθεί εντός ενός οικονομικού συστήματος που στηρίζεται στη συνεχή επέκταση της παραγωγής και της κατανάλωσης, αλλά απαιτεί μετασχηματισμό προς μια μετα-καπιταλιστική κοινωνία που προάγει την ισότητα, τη δημοκρατική συμμετοχή και τη συνύπαρξη ανθρώπων και οικοσυστημάτων ^[5]. Η προσέγγιση αυτή συνδέεται ευρύτερα με την πολιτική οικολογία, η οποία τονίζει ότι οι περιβαλλοντικές κρίσεις είναι αδιαχώριστες από τις κοινωνικές και οικονομικές δομές εξουσίας που τις παράγουν ^[6]. Ετσι, η προστασία της φύσης δεν νοείται ως απομάκρυνση των ανθρώπων από το περιβάλλον αλλά ως ενσωμάτωσή τους σε σχέσεις φροντίδας και αμοιβαίας εξάρτησης.

Υπό το πρίσμα αυτό, οι πρακτικές που αναπτύσσονται στον Λαυρακά αποκτούν διαφορετικό νόημα: 

η συλλογική χρήση του χώρου, η απουσία ιδιοκτησιακής εκμετάλλευσης και οι δραστηριότητες καθαρισμού, επιτήρησης και πρόληψης κινδύνων μπορούν να ερμηνευθούν ως μορφές άτυπης αλλά ουσιαστικής οικολογικής διαχείρισης που ενσαρκώνουν τη λογική της συμβιωτικής προστασίας. Η ανθρώπινη παρουσία λειτουργεί όχι ως παράγοντας υποβάθμισης αλλά ως καθημερινός μηχανισμός φροντίδας ενός ευαίσθητου οικοσυστήματος, γεγονός που αναδεικνύει την προβληματικότητα μιας πολιτικής που ταυτίζει την οικολογική προστασία με την απουσία ανθρώπινης δραστηριότητας. Η παρατήρηση αυτή οδηγεί αναπόφευκτα στο ερώτημα κατά πόσο οι θεσμικές παρεμβάσεις που επικαλούνται την περιβαλλοντική προστασία ανταποκρίνονται πράγματι σε οικολογικά κριτήρια ή αν εντάσσονται σε ευρύτερες διαδικασίες χωρικής ρύθμισης.

Σε αυτό το σημείο καθίσταται αναγκαία η εξέταση του τρόπου με τον οποίο εφαρμόζεται η κρατική νομιμότητα. Η οριζόντια εφαρμογή πολεοδομικών κανόνων χωρίς διάκριση ως προς την κλίμακα και το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των παρεμβάσεων αποκαλύπτει τις αντιφάσεις της σύγχρονης περιβαλλοντικής διακυβέρνησης, όπου η νομιμότητα λειτουργεί συχνά ως εργαλείο ευθυγράμμισης του χώρου με κυρίαρχες αναπτυξιακές στρατηγικές. Η επιλεκτική αυστηρότητα απέναντι σε μικρής έντασης, αναστρέψιμες κατασκευές συνυπάρχει με την ευρύτερη ανοχή ή και προώθηση μεγάλων τουριστικών επενδύσεων υψηλού αποτυπώματος, γεγονός που υπονομεύει την αρχή της περιβαλλοντικής δικαιοσύνης και ενισχύει τη μετατροπή του φυσικού χώρου σε εμπορεύσιμο αγαθό. Σε μικρά και απομονωμένα νησιά, όπου η μόνιμη παρουσία πληθυσμού είναι περιορισμένη, η εκδίωξη τέτοιων κοινοτήτων μπορεί να οδηγήσει όχι σε «αποκατάσταση» της φύσης αλλά σε εγκατάλειψη, απουσία επιτήρησης και τελικά αυξημένη ευαλωτότητα του οικοσυστήματος. Η δυναμική αυτή συνδέεται στενά με τη θεωρία των κοινωνικοοικολογικών κοινών, η οποία υποστηρίζει ότι οι πόροι μπορούν να διαχειριστούν βιώσιμα μέσω συλλογικών θεσμών πέρα από τη δυαδική διάκριση κράτους και αγοράς ^[7]. Η μη ιδιοκτησιακή χρήση του χώρου και η εναλλαγή κατοίκων στον Λαυρακά συγκροτούν μια τέτοια μορφή commons, όπου η πρόσβαση και η διαχείριση βασίζονται σε άτυπους κοινωνικούς κανόνες και στην αίσθηση συλλογικής ευθύνης. Η απώλεια τέτοιων χώρων συνεπάγεται όχι μόνο οικολογικές επιπτώσεις αλλά και συρρίκνωση των εναλλακτικών τρόπων ζωής που αντιστέκονται στην πλήρη εμπορευματοποίηση της φύσης.

Υπό αυτή την οπτική, η κατεδάφιση των πρόχειρων καταλυμάτων δεν αποτελεί απλώς τεχνική εφαρμογή της πολεοδομικής νομοθεσίας αλλά έκφραση μιας ευρύτερης σύγκρουσης μεταξύ ενός ομογενοποιημένου αναπτυξιακού παραδείγματος και μιας τοπικά ενσωματωμένης μορφής οικολογικής συνύπαρξης που αμφισβητεί την εμπορευματοποίηση του χώρου. Ο Λαυρακάς αναδεικνύεται έτσι ταυτόχρονα ως παράδειγμα εναλλακτικής κοινωνικοοικολογικής οργάνωσης και ως αντιπαράδειγμα της κυρίαρχης περιβαλλοντικής πολιτικής, καθώς καθιστά ορατά τα όρια μιας προσέγγισης που ταυτίζει την προστασία της φύσης με τον αποκλεισμό των ανθρώπων. Η αναγνώριση και θεσμική ενσωμάτωση τέτοιων πρακτικών συνιστά βασική πρόκληση για μια περιβαλλοντική πολιτική που δεν περιορίζεται στη διατήρηση της βιοποικιλότητας, αλλά επιδιώκει τη δημοκρατική και κοινωνικά δίκαιη συνύπαρξη ανθρώπων και οικοσυστημάτων.

* Ερευνητής του Κέντρου Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών

_______________________________________ 

1. https://www.facebook.com/61588540220607/posts/122093281215284674/?rdid=c9RnH4qQTtY3Y5M1#

2. Kallis, G., Varvarousis, A., & Petridis, P. (2022). «Southern thought, islandness and real-existing degrowth in the Mediterranean». «World Development», 157, 105957.

3. Latouche, S. (2009). «Farewell to Growth». Cambridge: Polity Press.

4. Kallis, G. (2018). «Degrowth». Newcastle upon Tyne: Agenda Publishing.

5. Büscher, B., & Fletcher, R. (2019). «Towards convivial conservation». «Conservation and Society», 17(3), 283-296.

6. Robbins, P. (2020). «Political Ecology: A Critical Introduction» (3rd ed.). Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell.

7. Ostrom, E. (1990). «Governing the Commons». Cambridge: Cambridge University Press.

ΠΗΓΗ