Το τέλος μιας αυταπάτης
«Ποτέ ξανά πόλεμος». Αυτή η φράση διατυπώθηκε ηχηρά μετά τη ρίψη των ατομικών βομβών στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι και βέβαια μετά τη λήξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Αυτό ήταν άλλωστε το βαθύτερο νόημα τόσο του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών (1945) όσο και της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (1948). Εκείνα τα χρόνια εδραιωνόταν η πεποίθηση ότι, προκειμένου να νικηθεί για πάντα η μάστιγα του πολέμου, έπρεπε οι λαοί των διάφορων κρατών να συνεργάζονται και να επιλύουν ειρηνικά τις διαφορές τους, έχοντας επίγνωση του ότι συναποτελούν όλοι τους τα μέλη μιας κοινής ανθρώπινης οικογένειας. Αν κρίνει κανείς με βάση τη σημερινή κατάσταση, με τις φλόγες του πολέμου αναμμένες σε τόσα μέρη του κόσμου (Ουκρανία, Ιράν, Λίβανος, Γάζα, Σουδάν κ.ά.), εκείνο το φιλόδοξο πρόγραμμα μοιάζει να ήταν μια αφελής ουτοπία.
Στην πραγματικότητα, σήμερα γινόμαστε μάρτυρες της ηχηρής διάψευσης μιας άλλης μεγάλης αυταπάτης. Τις τελευταίες δεκαετίες, ήταν πολλοί εκείνοι που πίστευαν ότι η «παγκοσμιοποίηση» θα οδηγούσε σε ένα μέλλον, στο οποίο ο απεριόριστος οικονομικός ανταγωνισμός, στο πλαίσιο μιας ενιαίας αγοράς, θα αντικαθιστούσε τις πολεμικές συγκρούσεις με την παγκόσμια ειρήνη. Αυτή η αυταπάτη άπλωνε τις ρίζες της στο μακρινό παρελθόν. Ηδη στον 18ο αιώνα ο Βολτέρος έγραφε: «Μπείτε στο Χρηματιστήριο του Λονδίνου, μια αγορά πιο σεβαστή από πολλές αυλές· θα δείτε εκεί συγκεντρωμένους αντιπροσώπους όλων των εθνών προς όφελος των ανθρώπων. Εδώ ο εβραίος, ο μωαμεθανός και ο χριστιανός διαπραγματεύονται ο ένας με τον άλλο σαν να ήταν ομόθρησκοι, και αποκαλούν απίστους αυτούς μονάχα που χρεοκοπούν» («Φιλοσοφικές επιστολές», Αλεξάνδρεια, 1989, σελ. 55).
Η πεποίθηση ότι το ελεύθερο εμπόριο ήταν ισχυρός παράγοντας ειρήνευσης επιβίωσε, φτάνοντας ώς τη σύγχρονη εποχή. Διαφορετικός ήταν ωστόσο ο λόγος περί ειρήνης στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Τότε μιλούσαν για την ειρήνη εννοώντας μια πολυδιάστατη συνεργασία και περιλάμβαναν αυτή την πολύτιμη λέξη σε διακηρύξεις, διεθνείς συνθήκες και συντάγματα. Δεν επρόκειτο για αφέλεια ή απρονοησία. Διεξάγονταν τότε στην ευρωπαϊκή Δύση μαζικοί αγώνες για την ισότητα και τη δημοκρατία, εναντίον της κοινωνικής αδικίας και των ολιγαρχιών, και βέβαια υπέρ της ειρήνης και εναντίον της μεγαλύτερης από όλες τις αδικίες, που είναι ο πόλεμος. Στον πολιτικό και κοινωνικό στίβο, αντιμάχονταν ιδεολογίες ικανές να κινητοποιούν πελώριες μάζες: ο σοσιαλισμός, ο κομμουνισμός, ο φιλελευθερισμός, χριστιανικής έμπνευσης ουμανιστικές ιδεολογίες με πυρήνα τους την ανθρώπινη και κοινωνική αλληλεγγύη. Στον σημερινό κόσμο, διαπιστώνουμε ότι αυτές οι ιδεολογίες δεν διαθέτουν την παλιά τους δύναμη και απήχηση. Εχει επικρατήσει αντίθετα η πιο σκληρή και απάνθρωπη ιδεολογία: ο κοινωνικός δαρβινισμός, εκείνη η αντίληψη της ζωής ως άγριας πάλης για την επιβίωση, στην οποία οι πιο ισχυροί συντρίβουν τους αδύναμους. Ο Τραμπ και οι ολιγάρχες που τον στηρίζουν είναι η πιο ωμή και κυνική έκφραση αυτής της ιδεολογίας. Οσο αυτοί κυριαρχούν, δεν μπορούμε να περιμένουμε τίποτα καλό για την ειρήνη στον κόσμο. Βλέπουμε αντίθετα να εξαπολύονται αδικαιολόγητα και τυχοδιωκτικά παράνομοι και βάρβαροι πόλεμοι, όπως ο πιο πρόσφατος στο Ιράν, με χιλιάδες αθώα θύματα. Επιπλέον, οι εθνικές οικονομίες –και στην Ευρώπη– τείνουν να μετατραπούν σε πολεμικές οικονομίες. Η τεχνολογική έρευνα υποτάσσεται στις στρατιωτικές και πολεμικές απαιτήσεις και πελώριοι οικονομικοί πόροι διατίθενται για εξοπλιστικές δαπάνες και όχι για την ευημερία των λαών.
Ολόκληρος ο πλανήτης τείνει να γίνει μια πυριτιδαποθήκη, έτοιμη να εκραγεί ακόμα και από μια τυχαία σπίθα. Αυτό που παγκοσμιοποιήθηκε τελικά δεν ήταν η ειρήνη, όπως πολλοί αρχικά ήλπιζαν, αλλά ο πόλεμος. Γιατί δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε το γεγονός ότι πόλεμοι, όπως αυτοί στην Ουκρανία και στο Ιράν, δεν είναι τοπικοί πόλεμοι. Εμπλέκουν άμεσα ή έμμεσα πολλές χώρες και οι συνέπειές τους πλήττουν όλους. Κανείς δεν μπορεί να παριστάνει τον αδιάφορο παρατηρητή και να ισχυρίζεται ότι αυτές οι πολεμικές συγκρούσεις δεν τον αγγίζουν και δεν τον αφορούν. Στους καιρούς μας, οικονομία, τεχνολογία και πολιτική προσανατολίζονται συντονισμένα στον αχαλίνωτο διεθνή ανταγωνισμό για την εξασφάλιση και την εκμετάλλευση πολύτιμων πόρων, αποβλέποντας σε έναν κοινό στόχο που ονομάζεται οικονομική ανάπτυξη και έχει εκθρονίσει αυτό που παλαιότερα ονόμαζαν κοινωνική πρόοδο.
Το αρπακτικό σύστημα της παγκοσμιοποιημένης καπιταλιστικής οικονομίας προσκρούει στα όρια και στον πεπερασμένο χαρακτήρα των πόρων που χρειάζεται και καταναλώνει άπληστα. Η «πολυκρίση» του καιρού μας (κλιματική, ενεργειακή, περιβαλλοντική, επισιτιστική κ.ο.κ.) και οι καταστροφές που τις χαρακτηρίζουν «φυσικές», αποκρύπτοντας τις ανθρώπινες ευθύνες, καθιστούν πτωχευμένα και αφιλόξενα μεγάλα τμήματα του πλανήτη, προκαλώντας μεταναστεύσεις εκατομμυρίων ανθρώπων. Η ενοποίηση του κόσμου από μια παγκοσμιοποίηση εμπνεόμενη και καθοδηγούμενη από τον φονταμενταλισμό της αγοράς έχει αποτύχει. Ο πόλεμος είναι και πάλι παρών. Αυτή η πορεία προς την άβυσσο πρέπει να διακοπεί. Ποιος όμως θα μπορέσει να την ανακόψει, αν όχι η αναζωογόνηση της πάλης των λαών για ειρήνη, δικαιοσύνη και δημοκρατία;
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου