Προσφυγικά στρατόπεδα-πεδία του «βίου αβίωτου»: τεχνικές ελέγχου και οικονομίες στέρησης και εκμετάλλευσης**
Tα σύγχρονα προσφυγικά στρατόπεδα στην Ελλάδα, λιγότερο ή περισσότερο κλειστές, αλλά σε κάθε περίπτωση ελεγχόμενες, δομές μαζικής διαμονής ανθρώπων που αναζητούν πολιτική προστασία, δεν λειτουργούν απλώς ως χώροι προσωρινής φιλοξενίας. Αποτελούν μηχανισμούς εσωτερικής συνοριοποίησης, τόπους εγκλωβισμού σε συνθήκες ακραίας φτώχειας και, τελικά, δεξαμενές άντλησης φθηνού και ευέλικτου εργατικού δυναμικού για την εγχώρια καπιταλιστική οικονομία.
Επιμένω, επίσης, να τα ονομάζουμε «στρατόπεδα». Οχι από ρητορική υπερβολή, αλλά γιατί οι άνευροι αγγλικοί όροι, όπως το camps, απονευρώνουν την ιστορική και πολιτική βαρύτητα της έννοιας και συγκαλύπτουν τη βαθιά τους σύνδεση με τον πόλεμο, την αποικιοκρατία και τη στρατιωτική διαχείριση πληθυσμών. Πρόκειται για στρατιωτικοποιημένες ζώνες που περιχαρακώνουν τα απότοκα ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων και νεοαποικιακής λεηλασίας, ακινητοποιώντας ανθρώπους που στη συνέχεια αναπαρίστανται ως απειλή για το «έθνος» και τον λεγόμενο «ευρωπαϊκό τρόπο ζωής».
Οι δομές αυτές παρουσιάστηκαν αρχικά, μετά το 2015, ως προσωρινή λύση. Αντί όμως να καταργηθούν και να αντικατασταθούν από πολιτικές στέγασης που θα προωθούσαν την ένταξη και τη συμμετοχή -όπως η κοινωνική κατοικία εντός του αστικού ιστού-, παγιώθηκαν. Σταδιακά μετατράπηκαν σε πεδία δοκιμής νεοφιλελεύθερων πολιτικών ελέγχου, επιτήρησης και εξαθλίωσης, προς όφελος του εγχώριου κατεστημένου.
Σήμερα, οι κλειστές και ελεγχόμενες δομές όλων των τύπων αποτελούν τη μοναδική επίσημη μέθοδο διαχείρισης των ανεπιθύμητων μεταναστριών και μεταναστών στο πλαίσιο της ελληνοευρωπαϊκής «ανθρωπιστικής» πολιτικής. Παράλληλα, πλήθος οργανώσεων και ερευνητών έχει αποκαλύψει την αθέατη όψη αυτής της διαχείρισης: άτυπους χώρους κράτησης και παράνομες επαναπροωθήσεις, πριν καν καταγραφεί η είσοδος ανθρώπων στη χώρα.
Οι συνθήκες διαβίωσης σε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «δυσφορική φιλοξενία» χαρακτηρίζονται από τέσσερα βασικά στοιχεία: περιχαράκωση και γκετοποίηση, ολοκληρωτική επιτήρηση, ριζική περιστολή της αυτονομίας και συστηματική στέρηση βασικών αγαθών. Αυτή η στέρηση δεν είναι τυχαία· παράγει δομική φτώχεια και εξωθεί τους εγκλωβισμένους στην αποδοχή των πιο βαριών και επικίνδυνων μορφών αδήλωτης εργασίας.
Ολα αυτά δικαιολογούνται στον δημόσιο λόγο στο όνομα της «προστασίας». Υποτίθεται ότι προστατεύεται η κοινωνία από τους «Αλλους» - αλλά και οι ίδιοι οι έγκλειστοι από τον εαυτό τους και αλλήλους. Αυτή η λογική αποτυπώνεται στη χωροθέτηση των στρατοπέδων μακριά από τις πόλεις, στην επιλογή παλιών στρατιωτικών βάσεων και βιομηχανικών ζωνών, στη μιλιταριστική αρχιτεκτονική τους και στον εξοπλισμό τους με πανάκριβα συστήματα επιτήρησης που καλλιεργούν την εντύπωση του διαρκούς κινδύνου.
Οι «έξυπνες» αυτές δομές διαθέτουν δίκτυα καμερών, drones, βιομετρικούς ελέγχους, συστήματα ανάλυσης συμπεριφοράς και ολοκληρωμένες πλατφόρμες παρακολούθησης. Τα δεδομένα αυτά συγκεντρώνονται σε κεντρικά συστήματα που έχουν αναπτυχθεί από ελληνικές και ισραηλινές εταιρείες, με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Εκατομμύρια ευρώ επενδύονται στην επιτήρηση, ενώ ταυτόχρονα οι άνθρωποι που ζουν εντός των τειχών στερούνται τα στοιχειώδη.
Και εδώ αποκαλύπτεται η αντίφαση: πίσω από την εικόνα της υψηλής τεχνολογίας, η καθημερινότητα στα στρατόπεδα είναι αυτή της ακραίας φτώχειας. Οι συνθήκες στέγασης είναι υποβαθμισμένες, με κατεστραμμένα κοντέινερ, υπερπληθυσμό ανά μονάδα στέγασης, ελλιπή υγιεινή και έλλειψη ιδιωτικότητας. Οικογένειες ζουν σε λίγα τετραγωνικά μέτρα, συχνά χωρίς επαρκή θέρμανση, φωτισμό ή λειτουργικές εγκαταστάσεις.
Η σίτιση αποτελεί ένα ακόμα πεδίο συστηματικής στέρησης. Το μηνιαίο χρηματικό βοήθημα έχει διακοπεί από τον προηγούμενο Μάρτιο, ενώ το κεντρικό συσσίτιο παρέχεται από ιδιωτικές εταιρείες με υπερκοστολόγηση και χαμηλή ποιότητα. Οι άνθρωποι στερούνται ακόμα και το δικαίωμα να επιλέξουν τι θα φάνε, ενώ ταυτόχρονα διοχετεύονται δημόσιοι πόροι σε εργολάβους.
Σε αυτό το πλαίσιο, η πρόσβαση στην υγεία παραμένει τυπική και όχι ουσιαστική, λόγω γραφειοκρατικών αποκλεισμών και πρακτικών εμποδίων. Ακόμα και οι επισκέπτες των δομών συχνά αποτρέπονται από το να συνομιλήσουν με τους ίδιους τους διαμένοντες, «για λόγους προστασίας».
Η μόνη σχετικά ανοιχτή διέξοδος που απομένει είναι η εκπαίδευση των παιδιών. Ομως πόσο ρεαλιστική είναι η επαρκής σχολική φοίτηση όταν όλα τα υπόλοιπα δικαιώματα αποδομούνται;
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η εργασία εμφανίζεται ως αναγκαστική στρατηγική επιβίωσης. Ανδρες, γυναίκες και ανήλικοι εργάζονται, κυρίως αδήλωτα, στην αγροτική παραγωγή, στη μεταποίηση και στον τουρισμό. Πολλοί μένουν απλήρωτοι, χωρίς δυνατότητα διεκδίκησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η πορνεία αποτελεί έσχατη μορφή επιβίωσης για γυναίκες μόνες ή με παιδιά.
Ετσι, τα στρατόπεδα δεν είναι απλώς χώροι εγκλεισμού. Παράγουν πειθαρχημένα, εξαρτημένα και εκμεταλλεύσιμα σώματα. Δημιουργούν ακόμα και εσωτερικές ιεραρχίες και συγκρούσεις, καθώς κάποιοι από τους ίδιους τους διαμένοντες λειτουργούν ως μεσολαβητές στην αγορά εργασίας, αναπαράγοντας σχέσεις εκμετάλλευσης.
Συμπερασματικά, τα σύγχρονα προσφυγικά στρατόπεδα δεν αποτελούν συγκυριακές παρεκκλίσεις, αλλά τον κανονικό τρόπο διαχείρισης ανεπιθύμητων πληθυσμών. Η εξαθλίωση, η επιτήρηση και η στέρηση δεν είναι δυσλειτουργίες, αλλά βασικές προϋποθέσεις του συστήματος εκμετάλλευσής τους. Ο ανθρωπιστικός λόγος περί «φιλοξενίας» λειτουργεί ως ιδεολογικό κάλυμμα ενός καθεστώτος που παράγει αναλώσιμες ζωές και ταυτόχρονα απευθύνεται σε εμάς, ζητώντας συναίνεση στην καταπίεση και στην εκμετάλλευσή τους στο όνομα της ασφάλειας. Αν θέλουμε να αμφισβητήσουμε αυτή την πραγματικότητα, οφείλουμε να δούμε τις συνδέσεις ανάμεσα στη συνοριοποίηση, την επιτήρηση και την εκμετάλλευση της εργασίας και να τις καταδείξουμε όχι ως πρόβλημα των «άλλων», αλλά ως κομμάτι του ίδιου τρόπου διακυβέρνησης που διαμορφώνει και τις δικές μας ζωές.
* Συντονίστρια Εκπαίδευσης Προσφύγων, ΕΔΠΦΑΑ ΦΙΛΙΠΠΙΑΔΑΣ
** Το άρθρο είναι βασισμένο σε ομιλία με τον ίδιο τίτλο στην εκδήλωση-συζήτηση «Ενάντια στις πολιτικές του βίου αβίωτου και στη μισανθρωπική ρητορεία των κυβερνώντων», που διοργάνωσε στις 13 Δεκεμβρίου η Πρωτοβουλία Συντονιστ(ρι)ών στο Ελεύθερο, Αυτοδιαχειριζόμενο Θέατρο ΕΜΠΡΟΣ
[σ.σ. δείτε το βίντεο της εκδήλωσης αυτής στο μπλογκ μας: Το ΒΙΝΤΕΟ της εκδήλωσης (13/12/2025) στην Αθήνα με θέμα "Ενάντια στις πολιτικές του βίου – αβίωτου και στη μισανθρωπική ρητορεία των κυβερνώντων" (VIDEO)]
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου