Data centers: Ποιος πληρώνει το λογαριασμό;
Τι συμβαίνει άραγε με τα data centers και υπάρχουν μαζικές αντιδράσεις εναντίον τους, αντιδράσεις που ξεκινώντας από τις ΗΠΑ δημιουργούν νέα πολιτικά δεδομένα; Και τι είδους «ανάπτυξη» φέρνουν στους τόπους όπου εγκαθίστανται; Πάμε να το δούμε, απαντώντας σε μερικά βασικά ερωτήματα και ξεκινώντας από το τι είναι τα data centers.
Τα data centers είναι βιομηχανικές μονάδες που τροφοδοτούνται με δεδομένα, ενέργεια και νερό και παράγουν προϊόντα του ψηφιακού κόσμου. Είναι γεμάτα servers, συστήματα ψύξης, υποσταθμούς και εφεδρικές γεννήτριες ντίζελ, περιφρουρούνται όλο το 24ωρο και ελέγχονται από μια χούφτα εταιρείες. Η πρακτική μέχρι σήμερα δείχνει ότι οι τοπικές κοινωνίες βάζουν τη γη, την ενέργεια, τα δίκτυα, το νερό και τους δρόμους. Ο επενδυτής παίρνει την υπολογιστική ισχύ, τους πελάτες, τα δεδομένα και τα κέρδη. Για το τι παίρνουν οι τοπικές κοινωνίες και η χώρα θα επανέλθουμε.
Γιατί έχουμε έκρηξη επενδύσεων;
Data centers υπήρχαν και πριν, χάρη σε αυτά είχαμε όλες τις εφαρμογές του Διαδικτύου. Η τεχνητή νοημοσύνη όμως προϋποθέτει μαζική επεξεργασία πληροφοριών σε αδιανόητη μέχρι πρόσφατα κλίμακα, και αυτό δημιουργεί μια παγκόσμια υστερία για επενδύσεις τρισεκατομμυρίων δολαρίων ως το 2035. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει ήδη χρήσιμες εφαρμογές, στην ιατρική, στην επιστήμη ή στη διαχείριση πόρων, ωστόσο είναι η φρενίτιδα για τη λεγόμενη Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη που δικαιολογεί τέτοιας κλίμακας επενδύσεις, με αποτελέσματα δυσανάλογα μικρά σε σχέση με το κόστος τους, στο όνομα μιας τεχνολογικής πανάκειας που θα έρχεται πάντα «δέκα χρόνια αργότερα».
Οι παραδοσιακοί ευρωπαϊκοί κόμβοι επενδύσεων είναι πλέον κορεσμένοι και οι επενδυτές στρέφονται στη ΝΑ Ευρώπη, ενώ η ΕΕ σχεδιάζει να τριπλασιάσει τη δυναμικότητα των data centers μέσα σε πέντε έως επτά χρόνια.
Η μελέτη της PwC για λογαριασμό της κυβέρνησης κατέγραψε, για την περίοδο 2024-2025, επενδυτικό ενδιαφέρον για νέα data centers με εικοσαπλάσια ισχύ σε σχέση με όσα λειτουργούν σήμερα. Την άνοιξη του 2026 εκκρεμούσαν 35 αιτήματα σύνδεσης στο ηλεκτρικό δίκτυο, το 65% εξ αυτών στην Αττική, η οποία, μαζί με την Κρήτη και την Πελοπόννησο, συγκαταλέγεται στις περιοχές με την υψηλότερη επενδυτική ελκυστικότητα και ταυτόχρονα τη χαμηλότερη ενεργειακή διαθεσιμότητα.
Γιατί αντιδρούν οι τοπικές κοινωνίες;
Οι επενδυτές αλλά και πολύ συχνά οι κυβερνήσεις απαξιώνουν τις αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών αποδίδοντας τες στο περίφημο σύνδρομο NIMBY (Not In My Back Yard - όχι στην πίσω αυλή μου), που χρησιμοποιείται για να χαρακτηριστούν οι αντιδρώντες ως πάσχοντες από κάποιο ψυχολογικό σύνδρομο. Πρόκειται για έκφραση που χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει (απολύτως αποτυχημένα) αντιδράσεις σε χωροθετήσεις χώρων ταφής αποβλήτων, οπότε όσοι το χρησιμοποιούν ως βολική εξήγηση οφείλουν τουλάχιστον να προβληματιστούν για το πως γίνεται οι απλοί άνθρωποι να φοβούνται τα data centers όσο και μία χωματερή. Το επιχείρημα αυτό έχει σαν στόχο να κλείνει γρήγορα και εύκολα κάθε συζήτηση αμφισβήτησης της ανάγκης δημιουργίας νέων data centers, με το πρόσχημα ότι οι αντιδράσεις είναι ακατανόητες ή απλά θέμα ψυχολογικών διαθέσεων, ωστόσο στην πράξη χρησιμεύει για να αποφευχθεί κάθε συζήτηση για τις πραγματικές υλικές επιπτώσεις των data centers σε κάθε συγκεκριμένη περιοχή.
Ωστόσο τα δεδομένα αρκετών μελετών και πρόσφατων ερευνών κονιορτοποιούν την απόδοση των αντιδράσεων στο σύνδρομο NIMBY. Το 2013, επιστημονικές έρευνες σε δύο ελληνικές περιπτώσεις αιολικών πάρκων έδειξαν ότι ο σημαντικότερος παράγοντας αντίθεσης ήταν η αίσθηση αδικίας στη διαδικασία χωροθέτησης, μαζί με τους κινδύνους και το κόστος για την τοπική κοινωνία. Το ίδιο δείχνει και πρόσφατη πειραματική έρευνα στη Γερμανία, που δημοσιεύθηκε στο Nature Communications. Ένα data center που ανεβάζει κατά 20% τις τοπικές τιμές ρεύματος χάνει περίπου 20% της αρχικής υποστήριξης, η πίεση στο νερό και η απειλή λειψυδρίας κοστίζει 13%, ενώ ακόμα και 250 νέες θέσεις εργασίας (κάτι μάλλον αδιανόητο για τη μεγάλη πλειοψηφία των data centers στην Ελλάδα) προσθέτουν μόλις 10% στην αποδοχή. Με άλλα λόγια, οι άνθρωποι δεν ζυγίζουν αν είναι υπέρ ή κατά της ψηφιακής οικονομίας γενικά, υπολογίζουν και εκτιμούν τι σημαίνει το κάθε συγκεκριμένο έργο για τον τόπο τους.
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται μία πολύ πρόσφατη και μαζική έρευνα στις ΗΠΑ: το 61% των ερωτηθέντων αντιτίθεται σε νέο data center στην περιοχή του (από 49% λίγους μήνες νωρίτερα), χωρίς ωστόσο να μεταβληθούν οι γενικότερες απόψεις των πολιτών για την τεχνητή νοημοσύνη και την ψηφιακή οικονομία. Κάποιοι κάτοικοι που μίλησαν στην Washington Post το είπαν ξεκάθαρα: δεν είμαστε εναντίον της τεχνητής νοημοσύνης, δεν θέλουμε όμως να πληρώσουμε εμείς το κόστος της.
Ποιες είναι όμως οι επιπτώσεις των data centers;
Με βάση την εξαιρετική σύνοψη του Ινστιτούτου Πόρων του Κόσμου (World Resource Institute), οι χειροπιαστές επιπτώσεις των data centers, που δεν αφορούν το μέλλον αλλά καταγράφονται ήδη εμπειρικά, είναι οι ακόλουθες.
1. Ενέργεια: ένα σύγχρονο data center καταναλώνει ενέργεια σχεδόν όσο 100.000 νοικοκυριά, ορισμένα δε καταναλώνουν έως και 20 φορές περισσότερο. Το 2025 οι Αμερικανοί πλήρωσαν σχεδόν 10% ακριβότερο ρεύμα σε σχέση με το 2024, σε σημαντικό βαθμό λόγω της ζήτησης των νέων data centers. Και η επιβάρυνση είναι σαφώς τοπική: σύμφωνα με ανάλυση του Bloomberg, σε περιοχές κοντά σε data centers η χονδρική τιμή του ρεύματος αυξήθηκε έως και 267% σε πέντε χρόνια, ενώ πάνω από το 70% των κόμβων όπου καταγράφηκαν αυξήσεις βρίσκονταν σε απόσταση έως 80 χιλιομέτρων από περιοχές με σημαντική συγκέντρωση data centers. Στην Ιρλανδία, τα data centers κατανάλωσαν το 2025 το 23% της ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας, από μόλις 5% το 2015 – για σύγκριση, το σύνολο των νοικοκυριών κατανάλωσε 28%. Η συνέπεια ήταν άμεση: από το 2021 πάγωσαν ουσιαστικά οι νέες συνδέσεις στο δίκτυο γύρω από το Δουβλίνο, ενώ η πρόβλεψη είναι ότι το μερίδιο των data centers στο ηλεκτρικό ρεύμα θα φτάσει το 31% ως το 2034.Είναι πλέον σαφές ότι στα τοπικά ενεργειακά δίκτυα τα data centers λειτουργούν ανταγωνιστικά με άλλες χρήσεις, κάτι που δυστυχώς δεν μελετάται συστηματικά πριν τις χωροθετήσεις, όπως αποκάλυψε σχετική έρευνα της ομάδας Solomon.
2. Νερό: ένα μεσαίου μεγέθους data center χρειάζεται περίπου 1.100 κυβικά μέτρα νερό την ημέρα. Ένα μεγάλο φτάνει τα 19.000 κυβικά, περίπου όσο καταναλώνει μια μικρή πόλη. Σε παγκόσμια κλίμακα, σχετική μελέτη εκτιμά ότι η ζήτηση νερού για τεχνητή νοημοσύνη θα αντιστοιχεί το 2027 σε 4,2 έως 6,6 δισ. κυβικά μέτρα, περισσότερο από τη συνολική ετήσια άντληση τεσσάρων έως έξι χωρών σαν τη Δανία. ΗΠΑ, τα δύο τρίτα όσων data centers χτίστηκαν ή σχεδιάζονται μετά το 2022 βρίσκονται σε περιοχές με λειψυδρία. Αν σας ενδιαφέρει πως εξηγείται αυτό το παράδοξο, δείτε το σημείο 6 που ακολουθεί. Επισημαίνεται ότι το κύριο θέμα δεν είναι το ποσοστό νερού που καταναλώνουν τα data centers σε εθνικό επίπεδο, αλλά το γεγονός ότι σε τοπικό επίπεδο γίνονται ανταγωνιστικά με άλλες χρήσεις νερού. Κάτι τέτοιο επιβεβαιώνεται και από το ότι σε πολλές περιοχές οι περίοικοι βιώνουν σημαντική πτώση πίεσης του δικτύου κατά τις ώρες αιχμής των data centers.
3. Ατμόσφαιρα: οι εφεδρικές γεννήτριες ντίζελ, που εξασφαλίζουν 24ωρη λειτουργία, εκπέμπουν 200 έως 600 φορές περισσότερα οξείδια του αζώτου από μια μονάδα καύσης φυσικού αερίου. Στη Βιρτζίνια υπολογίστηκε ότι ακόμη και η περιορισμένη χρήση τους μπορεί να κοστίζει περίπου 300 εκατ. δολάρια τον χρόνο σε δημόσια υγεία.
4. Θόρυβος: Ο θόρυβος από τις μεγάλες γεννήτριες πλησιάζει τα 100 ντεσιμπέλ, όσο δηλαδή ένα κομπρεσέρ, αλλά και χωρίς τις γεννήτριες υπάρχουν σοβαρά παράπονα για διαρκή όχληση, ιδιαίτερα σε κοντινά σπίτια.
5. Έδαφος: η μέση έκταση ενός data center έφτασε το 2024 περίπου τα 900 στρέμματα, 144% περισσότερο από ότι ήταν το 2022, και τα μεγαλύτερα συγκροτήματα ξεπερνούν τα 4.000 στρέμματα. Στο Οχάιο, η πρόταση να γίνουν 1.200 στρέμματα αγροτικής γης ζώνη για data center αποσύρθηκε μετά από μαζικές αντιδράσεις.
6. Κοινωνική αδικία: στις ΗΠΑ τα data centers, όπως και οι περισσότερες βιομηχανικές εγκαταστάσεις που προκαλούν όχληση, φτιάχνονται εκεί που οι κάτοικοι έχουν τη λιγότερη δύναμη να αντιδράσουν. Σε ανασκόπηση περίπου 700 data centers, σχεδόν τα μισά βρίσκονταν σε περιοχές με περιβαλλοντική επιβάρυνση αρκετά πάνω από τον μέσο όρο και μεγάλη φτώχεια.
7. Οικονομία: έρευνα σε περισσότερα από 1.200 data centers στις ΗΠΑ έδειξε ότι ακόμη και τα μεγαλύτερα απασχολούν λιγότερους από 150 μόνιμους εργαζόμενους, και κάποια μόλις 25. Οι φοροαπαλλαγές και τα κίνητρα εγκατάστασης απομειώνουν επίσης δραστικά τα όποια τοπικά φορολογικά έσοδα σε σχέση με όσα υπόσχονται αρχικά οι επενδυτές.
