Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ): Απαλλαγή από τα Θρησκευτικά, ένα δικαίωμα που πρέπει να διασφαλίζεται στην πράξη

Απαλλαγή από τα Θρησκευτικά: Ένα δικαίωμα που πρέπει να διασφαλίζεται στην πράξη

Οι πρόσφατες υπουργικές αποφάσεις που καθορίζουν το κανονιστικό πλαίσιο της διδασκαλίας του μαθήματος της Ηθικής σε μαθητές/-τριες που απαλλάσσονται από το μάθημα των Θρησκευτικών  επαναφέρουν  στο προσκήνιο ένα χρόνιο έλλειμμα της ελληνικής πολιτείας ως προς τη διασφάλιση της θρησκευτικής ελευθερίας, της ελευθερίας της συνείδησης και του πλουραλισμού στο δημόσιο σχολείο.

 Οι ανωτέρω κανονιστικές ρυθμίσεις εκδόθηκαν στο πλαίσιο συμμόρφωσης προς τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας και ειδικότερα προς τις αποφάσεις 2417/2025 και 2418/2025 του Συμβουλίου της Επικρατείας (Γ΄ Τμήμα, επταμελής σύνθεση), με τις οποίες ακυρώθηκε η  παράλειψη της Διοίκησης να θεσπίσει ισότιμο μάθημα προς το μάθημα των θρησκευτικών, συναφούς περιεχομένου, για τους μαθητές/-τριες που απαλλάσσονται του υποχρεωτικού μαθήματος των θρησκευτικών, κατόπιν των κριθέντων με τις 1749-1750/2019 και 1478-1480/2022 αποφάσεις της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας. Οι αποφάσεις αυτές επιβεβαιώνουν την πάγια πλέον νομολογία του Δικαστηρίου  ότι η απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών δεν αποτελεί προνόμιο, ούτε απλή διοικητική διευκόλυνση, αλλά θεμελιώδες δικαίωμα που απορρέει από την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης, όπως αυτή κατοχυρώνεται στο άρθρο 13 παρ. 1 του Συντάγματος, σε συνδυασμό με το άρθρο 9 της ΕΣΔΑ και το άρθρο 2 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου. Παράλληλα, καθιστούν σαφές ότι το Κράτος οφείλει να παρέχει  εναλλακτικό μάθημα ισάξιου διδακτικού και παιδαγωγικού περιεχομένου, ώστε η άσκηση ενός δικαιώματος να μην οδηγεί σε σχολικό αποκλεισμό, σε απώλεια εκπαιδευτικών ευκαιριών, σε περιθωριοποίηση ή σε δυσμενέστερη μεταχείριση.  

Ωστόσο, η αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων κρίνεται στην πράξη και όχι στη θεωρία. Η εισαγωγή ρυθμίσεων που εξαρτούν την άσκηση του δικαιώματος από ποσοτικά κριτήρια και άλλες οργανωτικές προϋποθέσεις, όπως η απαίτηση ελάχιστου αριθμού μαθητών/-ριών για τη δημιουργία χωριστού τμήματος εναλλακτικού μαθήματος, εγείρει σοβαρό κίνδυνο ακύρωσης του δικαιώματος στην πράξη, καθώς η άσκησή του εξαρτάται από τη συνδρομή προϋποθέσεων που ενδέχεται να μην πληρούνται. 

Ειδικότερα, η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ) επισημαίνει ότι:

•  Στην πλειονότητα των σχολικών μονάδων, ιδίως στην περιφέρεια, στις νησιωτικές και ορεινές περιοχές και στα μικρά και ολιγοθέσια σχολεία, ο αριθμός των μαθητών και μαθητριών που αιτούνται απαλλαγής σπάνια φθάνει το όριο των δέκα ανά τάξη. Το όριο αυτό είναι αυθαίρετο. Κατά τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας απαιτείται μόνο η ύπαρξη ικανοποιητικού αριθμού μαθητών, χωρίς να ορίζεται συγκεκριμένος αριθμός. Παράλληλα, στη χώρα λειτουργούν ακόμη και ολόκληρες σχολικές μονάδες με έναν ή δύο μαθητές. Η εφαρμογή του ορίου οδηγεί επιπλέον σε προδήλως αντιφατικά αποτελέσματα. Για παράδειγμα, σε ένα επαρχιακό σχολείο με δώδεκα μαθητές, αν οι εννέα λάβουν απαλλαγή, δεν θα διδαχθεί το μάθημα της Ηθικής. Αντίθετα, θα διεξαχθεί κανονικά το μάθημα των Θρησκευτικών, παρότι οι απαλλαγέντες αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα της τάξης. 

• Επιπλέον, η επιβολή του ορίου των 10 μαθητών μετατρέπει ένα ατομικό δικαίωμα σε «συλλογικό προαπαιτούμενο», ή ακριβέστερα σε συλλογικό προνόμιο υπό αίρεση, η απόλαυση του οποίου εξαρτάται από το πόσοι μαθητές/-τριες συμμερίζονται τις ίδιες πεποιθήσεις. Στερεί έτσι, στην ουσία, από τους μαθητές/-τριες των μικρότερων σχολείων την πρόσβαση σε εναλλακτική εκπαίδευση και εισάγει διακρίσεις λόγω γεωγραφικής ή πληθυσμιακής κατανομής, αντίθετες προς την αρχή της ισότητας (άρθρο 4 παρ. 1 του Συντάγματος) και προς την απαγόρευση των διακρίσεων κατά την απόλαυση των δικαιωμάτων της ΕΣΔΑ (άρθρο 14 της ΕΣΔΑ σε συνδυασμό με το άρθρο 9 της ΕΣΔΑ και το άρθρο 2 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου). Προσκρούει, επίσης, στο άρθρο 13 παρ. 1 εδ. β΄ του Συντάγματος, κατά το οποίο η απόλαυση των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων δεν εξαρτάται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις κάποιου, αφού ο απαλλασσόμενος μαθητής/-τρια τυγχάνει, εξαιτίας ακριβώς των πεποιθήσεών του, περιορισμένης πρόσβασης στην εκπαίδευση. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) έχει ήδη εξετάσει περίπτωση μαθητή που δεν παρακολούθησε ποτέ μάθημα Ηθικής λόγω ανεπαρκούς αριθμού ενδιαφερομένων και, κατά συνέπεια, δεν έφερε βαθμό στο αντίστοιχο πεδίο των σχολικών του τίτλων. Έκρινε ότι η διαφορετική αυτή μεταχείριση δεν ήταν δικαιολογημένη και  συνιστούσε μορφή αδικαιολόγητου στιγματισμού του μαθητή και διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 14 σε συνδυασμό με το άρθρο 9 της ΕΣΔΑ (Grzelak κατά Πολωνίας, 15.06.2010, αρ. προσφ. 7710/02).

• Όταν η μη συμπλήρωση του (αυθαίρετου) ορίου των 10 μαθητών καταδικάζει τις/ους ίδιους σε κενές ώρες ή σε άσκοπη παραμονή στο σχολικό περιβάλλον, ασκείται μια έμμεση αλλά σαφής πίεση στις οικογένειες να μην ασκήσουν το δικαίωμα απαλλαγής, προκειμένου το παιδί τους να μην «ξεχωρίζει» ή να μη στερείται διδακτικού χρόνου. Η πρακτική αυτή ενδέχεται να δημιουργεί συνθήκες έμμεσου εξαναγκασμού, κοινωνικού στιγματισμού και στοχοποίησης των μαθητών/τριών, υπονομεύοντας την ελεύθερη και απρόσκοπτη άσκηση του δικαιώματός τους. 

• Όπου ο αριθμός των απαλλασσομένων δεν επαρκεί για τη συγκρότηση αυτοτελούς τμήματος, η ρύθμιση προβλέπει τη συγκέντρωση όλων των απαλλασσόμενων μαθητών της τάξης στο ίδιο τμήμα, για το σύνολο του ωρολογίου προγράμματος. Το ΕΔΔΑ έχει ήδη κρίνει ότι η υποχρέωση των γονέων να υποβάλλουν υπεύθυνη δήλωση ότι το παιδί τους δεν είναι ορθόδοξος χριστιανός παραβιάζει το δικαίωμα που κατοχυρώνει το δεύτερο εδάφιο του άρθρου 2 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου, ερμηνευόμενου υπό το φως του άρθρου 9 της ΕΣΔΑ, και υπογράμμισε ότι η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης περιλαμβάνει το δικαίωμα του ατόμου να μην υποχρεώνεται να ενεργεί κατά τρόπο από τον οποίο μπορεί να συναχθεί αν έχει ή δεν έχει ορισμένες πεποιθήσεις ( βλ. ΕΔΔΑ, Παπαγεωργίου και λοιποί κατά Ελλάδας). Κατά συνέπεια, η διαδικασία απαλλαγής με παράλληλη πρόβλεψη κατανομής των μαθητών σε τμήματα με κριτήριο τη στάση τους απέναντι στο μάθημα των Θρησκευτικών, καθιστά τις πεποιθήσεις τους ορατές σε ολόκληρη τη σχολική κοινότητα και συνιστά ανεπίτρεπτη παραβίαση του δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας υπό την αρνητική της διάσταση, ενώ την ίδια στιγμή αποτελεί επεξεργασία ειδικών κατηγοριών δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (άρθρο 9 του Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων 2016/679), για την οποία η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας έχει ήδη ακυρώσει προηγούμενη ρύθμιση της διαδικασίας απαλλαγής, επειδή εκδόθηκε χωρίς την προηγούμενη γνώμη της Αρχής (ΣτΕ Ολ 1478/2022). Αντίστοιχα ζητήματα σεβασμού της ελευθερίας της συνείδησης και της απαγόρευσης των διακρίσεων τίθενται με την υποχρεωτική συμμετοχή σε θρησκευτικές τελετές στο πλαίσιο του σχολικού προγράμματος στην υπόθεση Τσιτσελίκης και λοιποί κατά Ελλάδας, η οποία εκκρεμεί επίσης ενώπιον του ΕΔΔΑ.

• Το σύγχρονο  δημόσιο σχολείο οφείλει να  ενθαρρύνει και να σέβεται ουσιαστικά τον πλουραλισμό των σύγχρονων κοινωνιών και να προάγει τις αρχές της ισότητας του , της διαφορετικότητας και του αλληλοσεβασμού.Το δημόσιο σχολείο οφείλει να είναι ένας χώρος συμπερίληψης, κριτικής σκέψης και σεβασμού της ετερότητας. Το μάθημα της Ηθικής δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως «λύση ανάγκης» για τους απαλλασσόμενους, αλλά ως θεσμικός πυλώνας για μια δημοκρατική και συμπεριληπτική παιδεία.

Καλούμε το Υπουργείο Παιδείας:

• Να προχωρήσει άμεσα στον σχεδιασμό και την καθολική εισαγωγή ενός πλήρους, αυτόνομου και ουσιαστικού εναλλακτικού μαθήματος με αντικείμενο, για παράδειγμα, την  Ηθική ή την Πολιτική Αγωγή.
• Να επανεξετάσει και να χαλαρώσει τα διοικητικά στεγανά (όπως ο ελάχιστος αριθμός 10 μαθητών), διασφαλίζοντας ότι η εναλλακτική διδασκαλία θα παρέχεται σε κάθε μαθητή και μαθήτρια, ανεξάρτητα από το μέγεθος του σχολείου ή τον αριθμό των μαθητών/τριών που υπέβαλαν αντίστοιχη αίτηση.
• Να διασφαλίσει ότι η διαδικασία απαλλαγής παραμένει απλή, προστατεύει τα προσωπικά δεδομένα και δεν εκθέτει τους μαθητές σε καμία μορφή διάκρισης ή περιθωριοποίησης.
• Να διασφαλίσει ότι το μάθημα της Ηθικής θα διδάσκεται με την δέουσα επιμέλεια, ζήτημα που φαίνεται να μην είναι αυτονόητο εφόσον «παραμένει» στην αρμοδιότητα των εκπαιδευτικών κατηγορίας θεολόγων, παρ’ ότι υπάρχουν ειδικευμένα τμήματα Φιλοσοφίας στα ανώτατα ιδρύματα της χώρας.

Η ελευθερία της συνείδησης και η ισότητα στην εκπαίδευση δεν μετριούνται με αριθμητικούς συσχετισμούς. Αποτελούν αδιαπραγμάτευτη υποχρέωση μιας ευνομούμενης Πολιτείας.

ΠΗΓΗ: Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ)