Παλαιστίνη : Όταν τα λεφτά κλείνουν το μικρόφωνο

«Τα λεφτά δεν σου δίνουν το δικαίωμα να αγοράζεις τη συζήτηση». Ο Λούκας Φόρχαμερ, τραγουδιστής του δανέζικου ποπ συγκροτήματος Lukas Graham, χρειάστηκε μόλις μία φράση για να περιγράψει κάτι που ένας δισεκατομμυριούχος, μερικοί ιδιοκτήτες σταδίων και μια ολόκληρη μουσική βιομηχανία προσπαθεί να επιβάλει εδώ και χρόνια.

Γιατί μπορείς να είσαι ο ιδιοκτήτης ενός σταδίου. Μπορείς να αγοράσεις μια ομάδα αμερικανικού ποδοσφαίρου. Μπορείς να αποκτήσεις αρκετή οικονομική ισχύ ώστε ένα τηλεφώνημά σου να αλλάζει το πρόγραμμα της περιοδείας ενός καλλιτέχνη. Τα πράγματα περιπλέκονται όμως όταν πιστεύεις ότι μαζί με όλα αυτά απέκτησες και το δικαίωμα να αποφασίζεις τι επιτρέπεται να λέγεται πάνω στη σκηνή.

Αυτό ακριβώς βρίσκεται πίσω από την κρίση που ξηλώνει σήμερα λίγο λίγο την περιοδεία Loop του Εντ Σίραν στην αμερικανική ήπειρο. Μέσα σε λίγες ώρες αποχώρησαν όλοι οι καλλιτέχνες που επρόκειτο να ανοίξουν τις συναυλίες του. Όχι εξαιτίας κάποιας διαφωνίας για αμοιβές, συμβόλαια ή σειρά εμφάνισης. Έφυγαν επειδή ένας άλλος καλλιτέχνης απομακρύνθηκε από την περιοδεία μετά από δύο λέξεις που ξεστόμισε μπροστά στο κοινό.

Ο καλλιτέχνης ήταν ο Αμερικανός ράπερ Μακλμόρ. Και οι δύο λέξεις ήταν «Ελεύθερη Παλαιστίνη». Στις 4 Σεπτεμβρίου, εμφανιζόμενος στο στάδιο MetLife του Νιου Τζέρσεϊ πριν από τον Εντ Σίραν, ο Μακλμόρ είπε ότι οι άνθρωποι στη Γάζα και στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη πρέπει να γνωρίζουν ότι «δεν τους έχουμε ξεχάσει». Και έκλεισε φωνάζοντας «Free Palestine», ένα σύνθημα που ήταν αρκετό για να θέσει αμέσως σε κίνηση έναν σαρωτικό μηχανισμό λογοκρισίας.

Ο μηχανισμός της σιωπής

Το Ισραηλινοαμερικανικό Συμβούλιο, η γνωστή οργάνωση της ισραηλινοαμερικανικής κοινότητας στις ΗΠΑ, ξεκίνησε εκστρατεία για την απομάκρυνσή του. Ιδιοκτήτες σταδίων διαμήνυσαν ότι δεν τον ήθελαν στις εγκαταστάσεις τους. Ανάμεσά τους ο Ρόμπερτ Κραφτ, δισεκατομμυριούχος ιδιοκτήτης της ομάδας αμερικανικού ποδοσφαίρου New England Patriots και του σταδίου Gillette, καθώς και εξέχων οικονομικός υποστηρικτής του Ισραήλ.

Ο Κραφτ δεν αρνήθηκε ότι μπλόκαρε την εμφάνιση του Μακλμόρ στο στάδιό του. Υποστήριξε ότι η απόφασή του βασίστηκε τόσο στις πρόσφατες ενέργειες του καλλιτέχνη που χαρακτήρισε «αντισημιτικές και βαθιά προσβλητικές για την εβραϊκή κοινότητα». Ο Μακλμόρ απομακρύνθηκε. Και η επιχείρηση στέφθηκε με επιτυχία. Για λίγες ώρες.

Ο Φίνιας Ο’Κόνελ, τραγουδιστής, συνθέτης και μουσικός παραγωγός, ανακοίνωσε πρώτος ότι δεν πρόκειται να εμφανιστεί στις έξι συναυλίες της περιοδείας στη Νότια Αμερική στις οποίες επρόκειτο να συμμετάσχει. «Οι καλλιτέχνες δεν πρέπει να φιμώνονται όταν μιλούν υπέρ των καταπιεσμένων», έγραψε.

Ακολούθησε ο Ιρλανδός τραγουδιστής Άαρον Ρόου, ο οποίος είχε ήδη εμφανιστεί με τον Σίραν στην Αυστραλία και επρόκειτο να συμμετάσχει στις δέκα εναπομείνασες συναυλίες στη Βόρεια Αμερική. Η δήλωσή του δεν άφηνε πολλά περιθώρια για παρερμηνείες. Ως Ιρλανδός, έγραψε, γνωρίζω πολύ καλά τι σημαίνουν γενοκτονία, λιμός και βίαιη κατοχή και δεν πρόκειται να κάτσω να παρακολουθώ δισεκατομμυριούχους να χρησιμοποιούν την ισχύ τους για να φιμώνουν όσους μιλούν εναντίον τους.

Ύστερα αποχώρησαν οι Beoga, το ιρλανδικό συγκρότημα παραδοσιακής μουσικής που συνεργάζεται με τον Εντ Σίραν εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία και τον συνοδεύει στις ζωντανές εμφανίσεις του. Και τέλος ήρθαν οι Lukas Graham, το δανέζικο ποπ συγκρότημα του Λούκας Φόρχαμερ. Μέσα σε λίγες ώρες η απομάκρυνση ενός καλλιτέχνη είχε προκαλέσει την αποχώρηση όλων των υπόλοιπων μουσικών που είχαν προγραμματιστεί να ανοίγουν τις συναυλίες.

Λογοκρισία της αγοράς

Ο Εντ Σίραν προσπάθησε να συμμαζέψει κάπως τα πράγματα. Δήλωσε ότι η απομάκρυνση του Μακλμόρ δεν ήταν δική του απόφαση, ότι προσπάθησε να μεσολαβήσει και ότι τελικά οι ιδιοκτήτες των σταδίων και ο διοργανωτής της περιοδείας είχαν τον τελευταίο λόγο. Επικαλέστηκε επίσης τους θεατές που είχαν αγοράσει εισιτήρια και τους εργαζομένους που βιοπορίζονται από τις συναυλίες.

Όλα αυτά μπορεί να και είναι αλήθεια. Και κάνουν την ιστορία ακόμη πιο αποκαλυπτική. Γιατί σημαίνουν ότι σε μια περιοδεία ενός από τους μεγαλύτερους αστέρες της παγκόσμιας μουσικής, το όνομα στο εισιτήριο μπορεί να είναι του καλλιτέχνη, αλλά το δικαίωμα να αποφασίζει τι θα ακουστεί στη σκηνή ανήκει τελικά στον ιδιοκτήτη του σταδίου.

Δεν χρειάζεται κάποια κρατική απαγόρευση. Δεν χρειάζονται αστυνομικοί έξω από το καμαρίνι. Δεν χρειάζεται καν να χρησιμοποιηθεί η ενοχλητική λέξη «λογοκρισία». Αρκεί μια πολύ απλούστερη πρόταση. Στο δικό μου στάδιο αυτός δεν παίζει. Η αγορά αναλαμβάνει τα υπόλοιπα.

Ο Κραφτ δήλωσε μάλιστα ότι θα ήθελε να καθίσει με τον Μακλμόρ και να συζητήσουν «τα γεγονότα», επειδή τελικά, όπως είπε, επιδιώκουν και οι δύο την ειρήνη, το τέλος του ανθρώπινου πόνου και του μίσους. Δεν μπορεί κανείς παρά να θαυμάσει αυτή την αντίληψη περί διαλόγου. Πρώτα πετάς με τις κλωτσιές κάποιον από τη σκηνή και έπειτα του προσφέρεις καρέκλα για να συζητήσετε.

Είναι όμως ξεκάθαρο πλέον πως τo δικαίωμα πολιτικής έκφρασης δεν αφορά όλους με τον ίδιο τρόπο και υπάρχει πάντα και το θέμα της …θεματολογίας. Γιατί ο Μακλμόρ δεν ήταν ο πρώτος. Τον Απρίλιο του 2025 το Πανεπιστήμιο Κορνέλ ακύρωσε την εμφάνιση της Αμερικανίδας τραγουδίστριας Κεϊλάνι στην ετήσια φοιτητική γιορτή του. Ο πρόεδρος του πανεπιστημίου επικαλέστηκε τις δημόσιες τοποθετήσεις της για το Ισραήλ και τον αντισημιτισμό. Λίγες μέρες αργότερα ακυρώθηκε και προγραμματισμένη συναυλία της στο Σέντραλ Παρκ της Νέας Υόρκης, έπειτα από πολιτικές πιέσεις και αντιδράσεις για τις θέσεις της.

Οι Kneecap, το βορειοϊρλανδικό συγκρότημα χιπ χοπ, βρέθηκαν επίσης αντιμέτωποι με ακυρώσεις και αποκλεισμούς μετά τις εκρηκτικές δημόσιες παρεμβάσεις τους για τη Γάζα και την Παλαιστίνη. Ανάλογη ήταν η περίπτωση των Bob Vylan, του βρετανικού πανκ-ραπ ντουέτου. Μετά την εμφάνισή τους στο φεστιβάλ Γκλάστονμπερι το 2025, όπου ο τραγουδιστής Μπόμπι Βάιλαν κάλεσε το κοινό να φωνάξει μαζί του «Ελεύθερη Παλαιστίνη» και «Θάνατος στον ισραηλινό στρατό», ακολούθησε αστυνομική έρευνα, ανάκληση των αμερικανικών θεωρήσεων εισόδου του συγκροτήματος και ακυρώσεις εμφανίσεων σε Βρετανία και ηπειρωτική Ευρώπη.

Το δεύτερο σύνθημα διαφοροποιεί σαφώς την υπόθεση από εκείνη του Μακλμόρ και προκάλεσε κατηγορίες για ρητορική μίσους. Η συνέχεια όμως παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα ομοιότητα με όσα συμβαίνουν τώρα στην περιοδεία του Εντ Σίραν. Όταν το φεστιβάλ Radar στο Μάντσεστερ απέκλεισε τους Bob Vylan, άλλα συγκροτήματα αποχώρησαν από τη διοργάνωση σε ένδειξη αλληλεγγύης. Η προσπάθεια αποκλεισμού ενός καλλιτέχνη είχε προκαλέσει και τότε μια μικρή αλυσιδωτή ανταρσία πάνω στη σκηνή.

Το παλαιστινιακό έχει διαφορετικούς κανόνες

Οι περιπτώσεις δεν είναι ταυτόσημες. Το επαναλαμβανόμενο στοιχείο όμως είναι συγκεκριμένο. Δεν πρόκειται για μια γενικότερη δυσανεξία απέναντι στους καλλιτέχνες που κάνουν πολιτική από σκηνής. Πρόκειται για τις συνέπειες που μπορεί να έχει η δημόσια υπεράσπιση των Παλαιστινίων και η καταγγελία της πολιτικής του Ισραήλ.

Οι μουσικές σκηνές δεν μετατράπηκαν ξαφνικά σε αποστειρωμένους χώρους πολιτικής ουδετερότητας. Οι καλλιτέχνες μιλούν εδώ και δεκαετίες για πολέμους, φυλετικές διακρίσεις, ανθρώπινα δικαιώματα, αυταρχικά καθεστώτα και καταπιεσμένους λαούς. Δύσκολα φαντάζεται κανείς ιδιοκτήτες σταδίων να απειλούν με ακύρωση μιας ολόκληρης περιοδείας επειδή ένας τραγουδιστής ζήτησε από τη σκηνή ελευθερία για τον λαό του Νταρφούρ.

Στην περίπτωση της Παλαιστίνης όμως υπάρχει κάτι περισσότερο. Υπάρχει ένα οργανωμένο και οικονομικά ισχυρό πλέγμα φιλοϊσραηλινών οργανώσεων, δωρητών και άλλων παραγόντων που μπορεί να μετατρέψει την πολιτική διαφωνία σε σοβαρό επαγγελματικό κόστος αν όχι εξόντωση.

Και όποιος θεωρεί ότι πρόκειται για κάποια αμερικανική ιδιομορφία μπορεί να κοιτάξει προς την Ευρώπη. Η Eurovision προσφέρει ίσως το καθαρότερο παράδειγμα. Στις 25 Φεβρουαρίου 2022, μία ημέρα μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η Ευρωπαϊκή Ραδιοτηλεοπτική Ένωση απέκλεισε τη Ρωσία από τον διαγωνισμό. Παρότι υπογράμμιζε τον «απολιτικό» χαρακτήρα της Eurovision, έκρινε ότι η παρουσία ρωσικής συμμετοχής υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες θα έπληττε το κύρος της διοργάνωσης.

Όταν τέθηκε το αντίστοιχο ζήτημα για το Ισραήλ εξαιτίας του πολέμου στη Γάζα, η έννοια της πολιτικής ουδετερότητας αποδείχθηκε πολύ πιο ελαστική. Το Ισραήλ παρέμεινε στον διαγωνισμό παρά τις εκκλήσεις για αποκλεισμό του, τις διαδηλώσεις, τις αντιδράσεις καλλιτεχνών και τις ενστάσεις ευρωπαϊκών δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών. Συνέχισε να συμμετέχει και το 2026.

Δεν χρειάζεται να φανταστεί κανείς κάποιο ενιαίο κέντρο που δίνει εντολές από την Ουάσιγκτον μέχρι τις ευρωπαϊκές μουσικές διοργανώσεις. Η πραγματικότητα είναι πιο πεζή και ίσως γι’ αυτό αποτελεσματικότερη. Υπάρχουν οργανώσεις, δωρητές, ιδιοκτήτες χώρων, πολιτικές πιέσεις, οικονομικά συμφέροντα και θεσμοί που παίρνουν τις δικές τους αποφάσεις.

Το αποτέλεσμα όμως επαναλαμβάνεται με αξιοσημείωτη συνέπεια: η δημόσια υπεράσπιση των Παλαιστινίων μπορεί να μετατρέψει πολύ γρήγορα την ελευθερία του λόγου σε ελευθερία αναζήτησης της επόμενης σκηνής.

Στην περίπτωση του Μακλμόρ ο μηχανισμός έγινε απλώς ασυνήθιστα ορατός. Η λογοκρισία αυτού του είδους έχει ένα μεγάλο πλεονέκτημα. H λέξη λογοκρισία ούτε καν ακούγεται. Ο δισεκατομμυριούχος ιδιοκτήτης απλώς αποφασίζει ποιος παίζει στο στάδιό του, ο διοργανωτής προστατεύει την περιοδεία, το πανεπιστήμιο αποφεύγει τις «εντάσεις» και η Eurovision υπερασπίζεται απλώς την ουδετερότητά της. Στο τέλος όλοι κάνουν απλώς τη δουλειά τους και, κατά περίεργη σύμπτωση, ο μόνος που απομένει εκτός σκηνής είναι ο καλλιτέχνης που μίλησε για την Παλαιστίνη. Στην περίπτωση όμως του Μακλμόρ κάτι πήγε στραβά. Οταν του έκλεισαν το μικρόφωνο, οι υπόλοιποι άρχισαν να κατεβαίνουν ένας ένας από τη σκηνή.

ΠΗΓΗ