ΕΑΜ - 85 χρόνια από την ίδρυσή του - Μικρό αφιέρωμα (ΕΙΚΟΝΕΣ)

Alamy/Visualhellas.gr

ΕΑΜ – 85 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ

EΛΕΝΗ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ

Η Ελλάδα που αντιστάθηκε, κι όποιος δεν καταλαβαίνει…

Στις 27 Σεπτεμβρίου 2026 συμπληρώνονται 85 χρόνια από την ίδρυση του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου. Σύμφωνα με μελέτη των Χριστόφορου Βερναρδάκη και Γιάννη Μαυρή τα μέλη του ΕΑΜ τον Σεπτέμβριο του 1944 έφταναν τα 1.520.000 έως 2.020.000 μέλη.

Ξεκινώντας από τον αγώνα για το ψωμί, το ΕΑΜ ρίζωσε στην ελληνική κοινωνία. Εμψύχωσε και συσπείρωσε ανθρώπους που δοκιμάζονταν από τον λιμό, τις κακουχίες και την κατοχική τρομοκρατία, οργανώνοντας την αλληλεγγύη και τη συλλογική αντίσταση.

Οι γυναίκες ανέλαβαν ενεργό ρόλο, διεκδικώντας συμμετοχή στην πολιτική, την κοινωνική οργάνωση και την ένοπλη αντίσταση. Το ΕΑΜ συνδέθηκε με την ένοπλη αντίσταση στους κατακτητές και παράλληλα υπήρξε κίνημα επιβίωσης, κοινωνικής οργάνωσης και διεκδίκησης μιας διαφορετικής μεταπολεμικής Ελλάδας.

Για να κατανοήσει κανείς το εύρος αυτής της ιστορίας, χρειάζεται να κοιτάξει πέρα από τις γνωστές φωτογραφίες των ανταρτών. Η καθημερινή δράση του εαμικού κινήματος στηριζόταν και στις γυναίκες που συγκέντρωναν και μοίραζαν τρόφιμα, ρούχα και φάρμακα, τους νέους που διακινούσαν προκηρύξεις, τους ανθρώπους που λειτουργούσαν σχολεία και οργάνωναν παιδικά συσσίτια μέσα στην Κατοχή. Αυτές τις δράσεις, το ΕΑΜ απέκτησε βαθιά ερείσματα στην ελληνική κοινωνία.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ/INTIME NEWS

Η ίδρυση και η υπόσχεση της απελευθέρωσης

Την ιδρυτική συμφωνία υπέγραψαν εκπρόσωποι τεσσάρων κομμάτων. Ο Λευτέρης Αποστόλου για το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, ο Χρήστος Χωμενίδης για το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας, ο Ηλίας Τσιριμώκος για την Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας και ο Απόστολος Βογιατζής για το Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας.

Η πρωτοβουλία και ο καθοριστικός οργανωτικός ρόλος ανήκαν στο ΚΚΕ. Το ΕΑΜ, ωστόσο, συγκροτήθηκε ως μέτωπο και όχι ως ένα ακόμη κόμμα. Το πρόγραμμά του προέβλεπε απελευθέρωση και πλήρη ανεξαρτησία της χώρας, προσωρινή κυβέρνηση και εκλογές για Συντακτική Εθνοσυνέλευση, ώστε ο λαός να αποφασίσει για το πολίτευμα και τη διακυβέρνησή του.

Αυτή η σύνδεση της εθνικής απελευθέρωσης με τη λαϊκή συμμετοχή εξηγεί γιατί η εαμική συσπείρωση ξεπέρασε τα όρια της προπολεμικής κομμουνιστικής επιρροής. Η παρουσία, για παράδειγμα, του βενιζελικής προέλευσης αξιωματικού Στέφανου Σαράφη στη στρατιωτική ηγεσία του ΕΛΑΣ αποτυπώνει μια διαδρομή που δεν άρχιζε υποχρεωτικά από την κομματική ένταξη στο ΚΚΕ.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΙΑΚΟΣ/INTIME NEWS

Ο αγώνας για το ψωμί ήταν και αγώνας αντίστασης

Πριν ακόμη ιδρυθεί το ΕΑΜ, στις 28 Μαΐου 1941, κομμουνιστές αγωνιστές, ανάμεσά τους δραπέτες από τους τόπους εξορίας της δικτατορίας Μεταξά, συγκρότησαν την Εθνική Αλληλεγγύη, με πρωτοβουλία του Παντελή Καραγκίτση.

Αρχικός της στόχος ήταν η υποστήριξη των πολιτικών κρατουμένων και εξορίστων. Σύντομα η δράση της απλώθηκε στις πόλεις και τα χωριά, με συσσίτια, συγκέντρωση τροφίμων και ρουχισμού, περίθαλψη και βοήθεια προς τους ανθρώπους που δοκιμάζονταν από την Κατοχή. Η αλληλεγγύη δεν ήταν συμπληρωματική δραστηριότητα, που ακολουθούσε τον «πραγματικό» αγώνα. Ήταν προϋπόθεση για να μπορέσουν οι άνθρωποι να επιβιώσουν και να συνεχίσουν να αντιστέκονται.

Την ίδια λογική εξέφραζαν οι εργατικές κινητοποιήσεις. Στις 14 Απριλίου 1942 ξεκίνησε η μεγάλη απεργία των εργαζομένων στα ταχυδρομεία, τα τηλεγραφεία και τα τηλεφωνεία, των λεγόμενων Τριατατικών (ΤΤΤ), με αιτήματα που συνδέονταν άμεσα με την πείνα και τις συνθήκες διαβίωσης. Η διεκδίκηση του ψωμιού μετατρεπόταν σε συλλογική αμφισβήτηση της κατοχικής εξουσίας.

Οι βασικές οργανώσεις με χρονολογική σειρά

• Εθνική Αλληλεγγύη, Μάιος 1941. Υποστήριξη κρατουμένων, περίθαλψη και κοινωνική βοήθεια. Προηγήθηκε του ΕΑΜ.
• Εργατικό ΕΑΜ, 16 Ιουλίου 1941. Συνδικαλιστική συσπείρωση και εργατικές διεκδικήσεις. Προηγήθηκε του ΕΑΜ.
• Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο. 27 Σεπτεμβρίου 1941. Πολιτικό και αντιστασιακό μέτωπο.
• ΕΑΜ Νέων. 5 Φεβρουαρίου 1942. Οργάνωση νεολαίας πριν από τη συγκρότηση της ΕΠΟΝ.
• Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός. Φεβρουάριος 1942. Ένοπλη αντίσταση του εαμικού κινήματος.
• Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων. 23 Φεβρουαρίου 1943. Νεολαία, αντιστασιακή δράση, μόρφωση και πολιτισμός.
• Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό. 1943–1944. Θαλάσσιες μεταφορές και πολεμική δράση. Στις 3 Ιουλίου 1944 συγκροτήθηκε η Ναυτική Υπηρεσία της ΠΕΕΑ.

ΟΠΛΑ

• Οργάνωση Περιφρούρησης Λαϊκού Αγώνα — ΟΠΛΑ — Συγκροτημένη δράση από το φθινόπωρο του 1943 — Παράνομος μηχανισμός του ΚΚΕ, με καθήκοντα πληροφοριών, περιφρούρησης και ένοπλων επιχειρήσεων. Η δράση της περιλάμβανε εκτελέσεις συνεργατών των κατοχικών αρχών, αλλά και ανθρώπων που αντιμετωπίζονταν ως πολιτικοί αντίπαλοι ή ύποπτοι προδοσίας.

ΠΕΕΑ

• Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) 10 Μαρτίου 1944, Βίνιανη Ευρυτανίας. Η «Κυβέρνηση του Βουνού», πολιτικός και διοικητικός φορέας της Ελεύθερης Ελλάδας.

Η Αθήνα κατεβαίνει στους δρόμους

Το ΕΑΜ ανέπτυξε στις πόλεις ένα πυκνό δίκτυο οργανώσεων, παράνομου Τύπου, απεργιών και διαδηλώσεων. Η δράση αυτή είχε εξαιρετικό κίνδυνο. Δεν υπήρχαν εγγυήσεις ότι μια συγκέντρωση θα διαλυόταν χωρίς πυροβολισμούς ή ότι ένας συλληφθείς θα επέστρεφε στο σπίτι του. Η μαζική κινητοποίηση γινόταν απέναντι στους κατακτητές και τον ελληνικό μηχανισμό συνεργασίας μαζί τους.

Κορυφαία στιγμή υπήρξε ο αγώνας κατά της πολιτικής επιστράτευσης, δηλαδή της υποχρεωτικής διάθεσης εργατικού δυναμικού για τις ανάγκες της γερμανικής πολεμικής οικονομίας. Οι κινητοποιήσεις του Φεβρουαρίου κορυφώθηκαν στις 5 Μαρτίου 1943, με γενική απεργία και μεγάλη διαδήλωση στην Αθήνα. Η πίεση συνέβαλε αποφασιστικά στη ματαίωση του συγκεκριμένου σχεδίου μαζικής επιστράτευσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι σταμάτησαν όλες οι μορφές καταναγκαστικής εργασίας. Σημαίνει ότι μια οργανωμένη κοινωνία επέβαλε μια σημαντική υποχώρηση.

Στις 22 Ιουλίου 1943, η Αθήνα κινητοποιήθηκε εναντίον της επέκτασης της βουλγαρικής κατοχής στη Μακεδονία. Ανάμεσα στους νεκρούς της διαδήλωσης ήταν η Παναγιώτα Σταθοπούλου και η Κούλα Λίλη. Τα ονόματά τους έμειναν δεμένα με μια μορφή αντίστασης διαφορετική από το αντάρτικο, αλλά όχι λιγότερο επικίνδυνη. Την παρουσία άοπλων ανθρώπων στον δρόμο απέναντι σε στρατιωτικές δυνάμεις.

Οι αγώνες αυτοί δεν περιορίστηκαν στην πρωτεύουσα. Στη Σπάρτη, στις 5 Μαρτίου 1943, οι ιταλικές κατοχικές δυνάμεις χτύπησαν διαδήλωση κατά της πολιτικής επιστράτευσης, με αποτέλεσμα τον θάνατο διαδηλωτή. Στο Κιλκίς, στις 21 Μαρτίου 1943, κάτοικοι συγκεντρώθηκαν στη Νομαρχία, ζητώντας να καταργηθεί το υποχρεωτικό παρακράτημα από την αγροτική παραγωγή.

ΠΗΓΗ

της εικόνας

Ο ΕΛΑΣ και η ένοπλη αντίσταση

Το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ δεν ήταν το ίδιο πράγμα. Το πρώτο ήταν το πολιτικό και κοινωνικό μέτωπο. Ο Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός, (ΕΛΑΣ) του οποίου η ιδρυτική διακήρυξη κυκλοφόρησε στις 16 Φεβρουαρίου 1942, αποτέλεσε τον ένοπλο βραχίονά του.

Με τον Άρη Βελουχιώτη ως εμβληματικό καπετάνιο και, από το 1943, τον Στέφανο Σαράφη ως στρατιωτικό αρχηγό, ο ΕΛΑΣ αναπτύχθηκε σε οργανωμένο αντάρτικο στρατό. Η στρατιωτική του δράση στηρίχθηκε σε δεσμούς με τον τοπικό πληθυσμό, αλλά και στην ένταξη ανθρώπων με διαφορετικές εμπειρίες, από επαγγελματίες αξιωματικούς μέχρι αγρότες και εργάτες.

Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου, τη νύχτα της 25ης προς την 26η Νοεμβρίου 1942, υπήρξε εμβληματική επιχείρηση. Ήταν κοινό εγχείρημα ανταρτών του ΕΛΑΣ, του ΕΔΕΣ και Βρετανών σαμποτέρ.

Στον Φαρδύκαμπο, τον Μάρτιο του 1943, η κινητοποίηση της περιοχής και η δράση των ανταρτικών δυνάμεων οδήγησαν στην αιχμαλωσία ιταλικού τάγματος. Η επιτυχία είχε ευρύτερη σημασία για την ανάπτυξη της Αντίστασης στη Δυτική Μακεδονία και δεν πρέπει να αποσυνδέεται από τη συμμετοχή του τοπικού πληθυσμού και την αρχική σύμπραξη διαφορετικών αντιστασιακών δυνάμεων.

Το 1944, επιχειρήσεις όπως η μάχη της Αμφιλοχίας και η μάχη στις Καρούτες αποτύπωσαν την αυξημένη στρατιωτική δυνατότητα του ΕΛΑΣ. Παράλληλα, στη Θεσσαλία, τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 1944, η «μάχη της σοδειάς» συνέδεε την ένοπλη αντίσταση με την προστασία της αγροτικής παραγωγής και την εξασφάλιση τροφίμων. Δεν ήταν μία μεμονωμένη μάχη, αλλά σειρά κινητοποιήσεων και επιχειρήσεων.

Στις 29 Ιουνίου, για παράδειγμα, στο Ρούσσο και στο Ζαΐμη Καρδίτσας, ο ΕΛΑΣ αντιμετώπισε γερμανικές δυνάμεις και τις ανάγκασε να υποχωρήσουν ύστερα από πολύωρες συγκρούσεις.

Στις πόλεις, η αντίσταση πήρε και τη μορφή ένοπλης άμυνας των συνοικιών. Η μάχη της Κοκκινιάς, στις 4–8 Μαρτίου 1944, και η αντίσταση των τριών νέων στο Κάστρο του Υμηττού, στις 28 Απριλίου, αποτελούν χαρακτηριστικές περιπτώσεις.

Χρονολόγιο κοινωνικών και καθημερινών δράσεων

Μάιος 1941. Υποστήριξη πολιτικών κρατουμένων και εξορίστων

Η Εθνική Αλληλεγγύη ξεκίνησε από την ανάγκη υποστήριξης των κρατουμένων. Συγγενείς τους, ιδιαίτερα μητέρες, σύζυγοι και αδελφές, συμμετείχαν στα πρώτα δίκτυα βοήθειας. Από αυτή την αφετηρία η οργάνωση διεύρυνε τη δράση της προς τον πληθυσμό που δοκιμαζόταν από την Κατοχή. Η διαδρομή περιγράφεται στη συνέντευξη της Καλλιόπης Μεντράκου στον Ριζοσπάστη, στις 24 Φεβρουαρίου 2002.

1941–1944. Συσσίτια, περίθαλψη και βοήθεια στις οικογένειες

Η κοινωνική δράση δεν περιοριζόταν στο μαγείρεμα και το μοίρασμα φαγητού. Περιλάμβανε υποστήριξη οικογενειών εκτελεσμένων και καταδιωκόμενων, βοήθεια σε πυροπαθείς και, στις ελεύθερες περιοχές, παιδικούς σταθμούς, φαρμακεία, λαϊκά ιατρεία και νοσοκομεία. Αυτές τις διαφορετικές λειτουργίες περιγράφει η Μεντράκου.

14 Απριλίου 1942. Η απεργία των Τριατατικών για την επιβίωση

Οι εργαζόμενοι στα ταχυδρομεία, τα τηλεγραφεία και τα τηλεφωνεία ξεκίνησαν απεργία με αιτήματα συνδεδεμένα με την πείνα και τον επισιτισμό. Η κινητοποίηση ανέδειξε ότι ο αγώνας της Κατοχής γινόταν και στους χώρους εργασίας, γύρω από τη δυνατότητα των εργαζομένων και των οικογενειών τους να εξασφαλίσουν τροφή.

10 Ιουνίου 1942. Διεκδικήσεις για νερό, σαπούνι και υγιεινή

H παράνομη εφημερίδα «Γυναικεία Δράση» καλούσε τους κατοίκους να συγκροτήσουν «λαϊκές επιτροπές σωτηρίας» στις συνοικίες, διεκδικώντας σαπούνι, καθαριότητα, τακτική παροχή νερού, λαϊκά λουτρά και απολυμάνσεις.

5 Μαρτίου 1943. Κορύφωση του αγώνα κατά της πολιτικής επιστράτευσης

Η γενική απεργία και η διαδήλωση στην Αθήνα αποτέλεσαν κορυφαίο σημείο της κινητοποίησης κατά της υποχρεωτικής διάθεσης εργατικού δυναμικού στους κατακτητές. Την ίδια ημέρα καταγράφεται διαδήλωση στη Σπάρτη, η οποία αντιμετωπίστηκε με πυρά από τις ιταλικές δυνάμεις.

21 Μαρτίου 1943. Κινητοποίηση στο Κιλκίς για τα αγροτικά προϊόντα

Κάτοικοι συγκεντρώθηκαν στη Νομαρχία αντιδρώντας στην παρακράτηση της αγροτικής παραγωγής. Το περιστατικό δείχνει τη σύνδεση της αντιστασιακής κινητοποίησης με την υπεράσπιση των τροφίμων και του εισοδήματος των παραγωγών. Καταγράφεται στο Χρονικό της Εθνικής Αντίστασης του Αρχείου της ΕΡΤ.

7 Απριλίου 1943. Η απελευθέρωση των 56 από το «Σωτηρία»

Ο ΕΛΑΣ απελευθέρωσε 56 κρατούμενους, ασθενείς με φυματίωση, από το νοσοκομείο «Σωτηρία». Ανάμεσά τους ήταν ο Βαγγέλης Ρογκάκος, του οποίου το προσωπικό ημερολόγιο καταγράφεται στο αρχείο του ΚΚΕ. Πρόκειται για συγκεκριμένη επιχείρηση διάσωσης πολιτικών κρατουμένων, όχι για γενική αναφορά σε «βοήθεια».

Σεπτέμβριος–Οκτώβριος 1943. Το άνοιγμα αποθηκών μαυραγοριτών

Προκήρυξη του ΕΑΜ της 18ης Σεπτεμβρίου 1943 προς εμπόρους και μαυραγορίτες. Τον Οκτώβριο ακολούθησε συντονισμένη επιχείρηση του Α΄ Σώματος Στρατού του ΕΛΑΣ για τον εντοπισμό και το άνοιγμα αποθηκών με κρυμμένα προϊόντα. Το άνοιγμα των αποθηκών δεν σήμαινε πάντοτε δωρεάν διανομή. Ο Μάνος Ιωαννίδης, καπετάνιος του λόχου του ΕΛΑΣ στον Βύρωνα, θυμόταν την κατάσχεση ενός φορτηγού με πατάτες στη γέφυρα της συνοικίας. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, οι πατάτες πουλήθηκαν σε προσιτές τιμές και το αντίτιμο παραδόθηκε στον έμπορο, ο οποίος ήταν παρών στη διανομή.

Οκτώβριος–Νοέμβριος 1943. Επιτροπές πρόνοιας και ψωμί στις συνοικίες

Η παράνομη εφημερίδα «Λεύτερος Υμηττός», όργανο της τοπικής επιτροπής του ΕΑΜ, ανακοίνωνε στις 24 Οκτωβρίου 1943 τη συγκρότηση συνοικιακής επιτροπής κοινωνικής πρόνοιας, με στόχο, μεταξύ άλλων, την επέκταση των συσσιτίων. Στο φύλλο της 4ης Νοεμβρίου 1943 ανέφερε ότι στον Κοπανά διανέμονταν καθημερινά 100 οκάδες ψωμιού με δελτίο και είχαν βοηθηθεί πολλοί άποροι.

1 Δεκεμβρίου 1943. Κανόνες για την αυτοδιοίκηση και τη δικαιοσύνη

Η διαταγή 2929 του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ ρύθμισε ζητήματα αυτοδιοίκησης και λαϊκής δικαιοσύνης. Η Βασιλική Λάζου την εντάσσει στη διαδρομή από τις πρώτες τοπικές πρωτοβουλίες προς περισσότερο ενιαίες μορφές διοίκησης στις ελεύθερες περιοχές.

15 Ιουνίου 1944. Κοινός έρανος στην Πελοπόννησο

Στα ΑΣΚΙ διασώζεται κοινή εγκύκλιος του ΕΑΜ, της Εθνικής Αλληλεγγύης και της ΕΠΟΝ Πελοποννήσου, με ημερομηνία 15 Ιουνίου 1944 και αντικείμενο τον έρανο. Το τεκμήριο δείχνει τη συνεργασία των οργανώσεων στη συγκέντρωση πόρων.

Καλοκαίρι 1944. Η «μάχη της σοδειάς»

Ο ΕΛΑΣ οργάνωσε την προστασία της συγκομιδής από την αρπαγή ή την καταστροφή της. Το Αρχείο της ΕΡΤ καταγράφει σχέδιο του Γενικού Στρατηγείου και συγκρούσεις γύρω από τα αλωνιστικά συγκροτήματα του θεσσαλικού κάμπου. Αναφέρει επίσης τη φύλαξη αλωνιστικών στα χωριά Κυπαρίσσι και Μοσχοχώρι από τμήμα του ιππικού του ΕΛΑΣ. Εδώ η προστασία των τροφίμων συνδεόταν άμεσα με την ένοπλη δράση.

Ιούλιος 1944. Πλωτό νοσοκομείο του ΕΛΑΝ

Το σκάφος «Άγιος Δημήτριος» της 6ης Μοίρας του ΕΛΑΝ μετατράπηκε σε πλωτό νοσοκομείο. Η καταγραφή αναφέρει γιατρό, νοσοκόμα και βοηθητικό προσωπικό. Η ναυτική δράση περιλάμβανε, επομένως, και υγειονομική υποστήριξη, όχι μόνο μεταφορές εφοδίων και πολεμικές επιχειρήσεις.

13 Οκτωβρίου 1944. Η διάσωση της Ηλεκτρικής

Στο Κερατσίνι, η μάχη εναντίον των υποχωρούντων Γερμανών απέτρεψε την ανατίναξη του εργοστασίου παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Η προστασία του δεν αφορούσε μόνο ένα κτίριο, αλλά μια κρίσιμη υποδομή για τη λειτουργία του λεκανοπεδίου μετά την Κατοχή.

Η Ελεύθερη Ελλάδα δεν ήταν μόνο ένα στρατιωτικό έδαφος

Με την ένοπλη δράση του, ο ΕΛΑΣ απελευθέρωνε περιοχές της ελληνικής υπαίθρου.

Στην Ελεύθερη Ελλάδα που διαμορφωνόταν μέσα στην Κατοχή, το ΕΑΜ, με τη συμμετοχή των κατοίκων, οργάνωνε θεσμούς λαϊκής αυτοδιοίκησης και δικαιοσύνης. Μέσα από συνελεύσεις, οι κάτοικοι εξέλεγαν κοινοτικά όργανα και αναλάμβαναν τη διαχείριση τοπικών υποθέσεων, ενώ τα λαϊκά δικαστήρια επιδίωκαν την επίλυση των διαφορών τους.

Στην Ευρυτανία, από το 1942, τοπικές συνελεύσεις και επιτροπές επιχείρησαν να αντιμετωπίσουν ζητήματα διοίκησης, κοινωνικής ζωής και επίλυσης διαφορών. Ο «Κώδικας Ποσειδών», που συντάχθηκε στον Κλειτσό, υπήρξε χαρακτηριστικό πρώιμο παράδειγμα.

Στις 10 Μαρτίου 1944, στη Βίνιανη, συγκροτήθηκε η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης, γνωστή ως «Κυβέρνηση του Βουνού». Ακολούθησαν οι εκλογές για το Εθνικό Συμβούλιο, το οποίο συνεδρίασε στις Κορυσχάδες από τις 14 έως τις 27 Μαΐου 1944. Το εγχείρημα επιχείρησε να συνδέσει την απελευθέρωση με θεσμούς πολιτικής εκπροσώπησης και κοινωνικής οργάνωσης.

Η συμμετοχή των γυναικών στις εκλογικές διαδικασίες της Ελεύθερης Ελλάδας αποτέλεσε ουσιαστικό βήμα πολιτικής χειραφέτησης. Δεν ήταν απλώς μια διακήρυξη για το μέλλον. Συνδεόταν με τη συμμετοχή τους στις οργανώσεις, στις δημόσιες υποθέσεις και, για ορισμένες, στην ένοπλη δράση.

Alamy/Visualhellas.gr

Νεολαία, γυναίκες και εκπαίδευση

Η ίδρυση της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νέων, της ΕΠΟΝ, στις 23 Φεβρουαρίου 1943, έδωσε ευρύτερη οργανωτική μορφή στην κινητοποίηση της νεολαίας. Οι δραστηριότητές της περιλάμβαναν διαδηλώσεις, παράνομη ενημέρωση, κοινωνική βοήθεια, μορφωτικές και πολιτιστικές πρωτοβουλίες, αλλά και συμμετοχή νέων σε μάχιμα τμήματα.

Η παρουσία των γυναικών δεν εξαντλήθηκε στη φροντίδα και τον ανεφοδιασμό. Η Μαρία Μπέικου, για παράδειγμα, πέρασε από την Εθνική Αλληλεγγύη και την ΕΠΟΝ στη μάχιμη διμοιρία των ΕΠΟΝιτισσών της 13ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Η διαδρομή της δείχνει ότι οι γυναίκες διεκδίκησαν και ρόλους από τους οποίους η προπολεμική κοινωνία τις απέκλειε.

Ιδιαίτερη θέση είχε η εκπαίδευση. Στο Καρπενήσι και την Τύρνα, τη σημερινή Ελάτη Τρικάλων, λειτούργησαν παιδαγωγικά φροντιστήρια για την προετοιμασία εκπαιδευτικών. Με το πρώτο συνδέθηκαν ο Κώστας Σωτηρίου και ο Μιχάλης Παπαμαύρος, με το δεύτερο η Ρόζα Ιμβριώτη. Το φροντιστήριο του Καρπενησίου μετακινήθηκε στο Τροβάτο κατά τις γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του Αυγούστου 1944.

Σχολεία αναλφαβήτων, βιβλιοθήκες, λέσχες, χορωδίες και θεατρικές δραστηριότητες συμπλήρωναν αυτή την προσπάθεια. Η μόρφωση αντιμετωπιζόταν ως μέρος της κοινωνικής απελευθέρωσης, όχι ως πολυτέλεια που μπορούσε να περιμένει μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος.

Γνωστά ονόματα που σκοτώθηκαν ή εκτελέστηκαν στην Κατοχή

• Χρήστος Χωμενίδης. Σοσιαλιστής συνιδρυτής του ΕΑΜ. Απαγχονίστηκε στα Ψηλά Αλώνια της Πάτρας στις 9 Μαΐου 1944.
• Ηλέκτρα Αποστόλου. Στέλεχος του ΚΚΕ και της εαμικής Αντίστασης. Δολοφονήθηκε από τις ελληνικές συνεργατικές δυνάμεις ασφαλείας στις 26 Ιουλίου 1944.
• Ηρώ Κωνσταντοπούλου. Δεκαεπτάχρονη ΕΠΟΝίτισσα. Εκτελέστηκε στην Καισαριανή στις 5 Σεπτεμβρίου 1944.
• Παναγιώτα Σταθοπούλου. Σκοτώθηκε στη διαδήλωση της Αθήνας εναντίον της επέκτασης της βουλγαρικής κατοχής, στις 22 Ιουλίου 1943.
• Κούλα Λίλη. Φοιτήτρια και ΕΠΟΝίτισσα. Σκοτώθηκε στην ίδια διαδήλωση, στις 22 Ιουλίου 1943.
• Δημήτρης Αυγέρης, Κωνσταντίνος Φολτόπουλος, Θάνος Κιοκμενίδης. Οι τρεις υπερασπιστές του «Κάστρου του Υμηττού». Σκοτώθηκαν στις 28 Απριλίου 1944.
• Διαμάντω Κουμπάκη. Αγωνίστρια της εαμικής Αντίστασης στον Πειραιά. Εκτελέστηκε στο Μπλόκο της Κοκκινιάς, στις 17 Αυγούστου 1944.

Η αλληλεγγύη προς τους διωκόμενους Εβραίους

Στην ιστορία του ΕΑΜ ανήκουν και οι διαμαρτυρίες εναντίον των αντιεβραϊκών διώξεων, η παροχή καταφυγίου και η υποστήριξη διαφυγών. Το ερευνητικό πρόγραμμα «Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα» καταγράφει εαμική καταγγελία των διώξεων ήδη από τον Ιανουάριο του 1943.

Η διάσωση δεν ήταν έργο ενός και μόνο φορέα. Στη Ζάκυνθο, για παράδειγμα, η προστασία της εβραϊκής κοινότητας συνδέθηκε με τη συνεργασία εκκλησιαστικών και δημοτικών αρχών, κατοίκων και αντιστασιακών δικτύων διαφορετικών πολιτικών προελεύσεων.

Οι Έλληνες Εβραίοι, άλλωστε, δεν υπήρξαν μόνο αποδέκτες προστασίας. Το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος καταγράφει περισσότερους από 650 που εντάχθηκαν στην Αντίσταση, με δράση στη μάχη, τις πληροφορίες, τα σαμποτάζ και τις επικοινωνίες. Ο αριθμός αφορά την Αντίσταση συνολικά, όχι αποκλειστικά μία οργάνωση.

Η Απελευθέρωση και η δύσκολη επόμενη ημέρα

Η Αθήνα απελευθερώθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1944. Την επομένη, στο Κερατσίνι, η μάχη της Ηλεκτρικής απέτρεψε την καταστροφή του εργοστασίου παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος από τις υποχωρούσες γερμανικές δυνάμεις. Η προστασία των υποδομών αποτελούσε αγώνα για τη ζωή μετά την Κατοχή.

Στις 30 Οκτωβρίου 1944, τμήματα του ΕΛΑΣ μπήκαν στη Θεσσαλονίκη, καθώς οι γερμανικές δυνάμεις αποχωρούσαν. Η απελευθέρωση της χώρας δεν έγινε παντού την ίδια ημέρα ούτε με τις ίδιες συνθήκες.

Από τις 2 Σεπτεμβρίου 1944, έξι εκπρόσωποι της εαμικής πλευράς συμμετείχαν στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου. Η συνεργασία, όμως, δεν έλυσε το ζήτημα της μεταπολεμικής εξουσίας.

Η διαφωνία για τον αφοπλισμό και τον έλεγχο των ενόπλων δυνάμεων οδήγησε σε πολιτική ρήξη. Στις 3 Δεκεμβρίου 1944, η αιματηρή καταστολή του εαμικού συλλαλητηρίου στο Σύνταγμα σηματοδότησε την έναρξη των Δεκεμβριανών, της σύγκρουσης του ΕΛΑΣ με τις βρετανικές και κυβερνητικές δυνάμεις.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Από την απαγόρευση στην αναγνώριση

Η Απελευθέρωση δεν έφερε για όλους το τέλος των διώξεων. Στις 12 Φεβρουαρίου 1945, η Συμφωνία της Βάρκιζας προέβλεπε τον αφοπλισμό και την αποστράτευση του ΕΛΑΣ, του ΕΛΑΝ και της Εθνικής Πολιτοφυλακής, όχι τη διάλυση του ΕΑΜ. Το μέτωπο συνέχισε την πολιτική του δράση, ενώ πολλοί από τους ανθρώπους του αντιμετώπιζαν συλλήψεις και διώξεις.

Την ίδια περίοδο, η τιμωρία των συνεργατών των κατακτητών παρέμεινε περιορισμένη. Υπήρξαν δίκες και καταδίκες, αλλά δεν ακολούθησε συνολική απομάκρυνσή τους από τον κρατικό μηχανισμό.

Με τη γενίκευση του Εμφυλίου από το 1946, η σύγκρουση μεταφέρθηκε και στη νομοθεσία. Στις 27 Δεκεμβρίου 1947 δημοσιεύθηκε ο Αναγκαστικός Νόμος 509, που διέλυε και έθετε εκτός νόμου το ΚΚΕ, το ΕΑΜ και την Εθνική Αλληλεγγύη. Προέβλεπε, επίσης, το κλείσιμο των γραφείων και την κατάσχεση της περιουσίας και των αρχείων τους.

Το ΕΑΜ δεν αυτοδιαλύθηκε. Απαγορεύτηκε από το ελληνικό κράτος.

Το 1949, ο Αναγκαστικός Νόμος 971 θέσπισε το πλαίσιο αναγνώρισης αντιστασιακών οργανώσεων, αποκλείοντας το ΕΑΜ–ΕΛΑΣ. Η ήττα του Δημοκρατικού Στρατού την ίδια χρονιά και η επικράτηση του αντικομμουνισμού στη δημόσια ζωή παγίωσαν αυτόν τον αποκλεισμό.

Στη μελέτη τους, οι Μαγδαληνή Φυτιλή, Μάνος Αυγερίδης και Ελένη Κούκη δείχνουν ότι η αναγνώριση της Αντίστασης έγινε και μηχανισμός πολιτικής αποδοχής ή αποκλεισμού. Οι αριστερές καταβολές του εαμικού κινήματος και ο καθοριστικός ρόλος του ΚΚΕ χρησιμοποιήθηκαν για να αποτιμηθεί ο κατοχικός του αγώνας μέσα από τη μεταγενέστερη εμφύλια σύγκρουση. Ο αποκλεισμός συνεχίστηκε με το Νομοθετικό Διάταγμα 179/1969 της δικτατορίας.

Η πτώση της δικτατορίας και η νομιμοποίηση της κομμουνιστικής Αριστεράς το 1974 δεν έφεραν αμέσως και την αναγνώριση της εαμικής Αντίστασης. Αυτή ήρθε το 1982, με πρωτοβουλία της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ και του Ανδρέα Παπανδρέου. Μετά την κοινοβουλευτική συζήτηση του Αυγούστου, ο νόμος 1285/1982, που δημοσιεύθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 1982, συμπεριέλαβε ρητά στις αναγνωρισμένες αντιστασιακές οργανώσεις το ΕΑΜ, τον ΕΛΑΣ, την ΕΠΟΝ, το ΕΛΑΝ και την Εθνική Αλληλεγγύη.

Οι άνθρωποι αυτοί δεν έγιναν αντιστασιακοί το 1982. Τότε η πολιτεία αναγνώρισε τον αγώνα που είχαν δώσει τέσσερις δεκαετίες νωρίτερα.

Μαχητές και μαχήτριες που επέζησαν της Κατοχής

• Άρης Βελουχιώτης (Αθανάσιος Κλάρας), Καπετάνιος του ΕΛΑΣ. Η ζωή του τελείωσε στις 16 Ιουνίου 1945, μετά την Απελευθέρωση και τη Βάρκιζα, όχι σε μάχη εναντίον των Γερμανών.
• Στέφανος Σαράφης. Στρατιωτικός αρχηγός του ΕΛΑΣ από το 1943. Μεταπολεμικά διώχθηκε και εξορίστηκε. Πέθανε το 1957.
• Δημήτρης Δημητρίου (Νικηφόρος). Αξιωματικός του ΕΛΑΣ, με σημαντική συμμετοχή στην επιχείρηση του Γοργοποτάμου, τον Νοέμβριο του 1942.
• Μαρία Μπέικου. Μαχήτρια στη γυναικεία διμοιρία της 13ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Η προσωπική της αφήγηση καταγράφει τη συμμετοχή των γυναικών στο αντάρτικο και τις δυσκολίες της.
• Μανώλης Γλέζος και Λάκης Σάντας. Κατέβασαν τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη τη νύχτα της 30ής προς την 31η Μαΐου 1941. Η πράξη αυτή προηγήθηκε της ίδρυσης του ΕΑΜ και δεν πρέπει να χρεώνεται εκ των υστέρων ως επιχείρησή του.

Τι σημαίνει να θυμόμαστε το ΕΑΜ

Στα χρόνια της Κατοχής, το ΕΑΜ συνέδεσε τον αγώνα για την απελευθέρωση με τον αγώνα για την επιβίωση. Το ψωμί, η περίθαλψη, το σχολείο δεν μπορούσαν να περιμένουν το τέλος του πολέμου. Μαζί με τις απεργίες, τις διαδηλώσεις και την ένοπλη αντίσταση, οι οργανώσεις του εαμικού κινήματος ανέπτυξαν συσσίτια, δίκτυα φροντίδας και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες. Η αντίσταση έπαιρνε έτσι θέση στην καθημερινή ζωή, στις ανάγκες των οικογενειών και στην προσπάθεια να προστατευτούν τα παιδιά.

Οι άνθρωποι που συμμετείχαν δεν ήταν μόνο αποδέκτες βοήθειας. Οργάνωναν οι ίδιοι τη διανομή τροφίμων, φρόντιζαν αρρώστους, δίδασκαν και συμμετείχαν στις συνελεύσεις των χωριών τους. Γυναίκες και νέοι αναλάμβαναν ευθύνες στην κοινωνική και πολιτική ζωή, ενώ στις ελεύθερες περιοχές οι κάτοικοι εξέλεγαν όργανα αυτοδιοίκησης. Μέσα στην Κατοχή διαμορφώνονταν, μαζί με τον απελευθερωτικό αγώνα, νέοι τρόποι συλλογικής οργάνωσης και συμμετοχής.

Αυτούς τους ανθρώπους αξίζει να γνωρίσουμε. Όχι μόνο τα ονόματα όσων ξεχώρισαν, αλλά και τις ιστορίες εκείνων που δεν έγιναν γνωστοί. Τι έζησαν, πώς στάθηκαν ο ένας δίπλα στον άλλον και για ποια ζωή αγωνίστηκαν.

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ιστορικές μελέτες

• Γιώργος Μαργαρίτης, Από την ήττα στην εξέγερση. Ελλάδα: άνοιξη 1941 – φθινόπωρο 1942, Ο Πολίτης, Αθήνα 1993.
• Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Ελεύθερη Ελλάδα. Η εξουσία του ΕΑΜ στα χρόνια της Κατοχής (1943–1944), Ασίνη, Αθήνα 2014.
• Τασούλα Βερβενιώτη, Η γυναίκα της Αντίστασης. Η είσοδος των γυναικών στην πολιτική, Κουκκίδα, Αθήνα 2013.
• Οντέτ Βαρών-Βασάρ, Η ενηλικίωση μιας γενιάς. Νέοι και νέες στην Κατοχή και στην Αντίσταση, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2009.
• Δημήτρης Κουσουρής, Δίκες των δοσίλογων 1944–1949. Δικαιοσύνη, συνέχεια του κράτους και εθνική μνήμη, Πόλις, Αθήνα 2014.
• Πολυμέρης Βόγλης, Η εμπειρία της φυλακής και της εξορίας. Οι πολιτικοί κρατούμενοι στον εμφύλιο πόλεμο, μετάφραση Γιάννης Καστανάρας, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2004.
• Για τις φυλακές, τις εξορίες και την εμπειρία των πολιτικών κρατουμένων.

Κείμενα της εποχής, μαρτυρίες και έργα αγωνιστών

• Δημήτρης Γληνός – Άρης Βελουχιώτης, Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ / Ο λόγος στη Λαμία, εισαγωγή–επιμέλεια Λουκάς Αξελός, Στοχαστής, Αθήνα 2016.
• Συγκεντρώνει δύο κείμενα για τον πολιτικό λόγο και τους διακηρυγμένους στόχους του εαμικού κινήματος. Χρησιμοποιείται ως πηγή για όσα υποστήριζαν οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές, όχι ως μεταγενέστερη ιστορική αποτίμηση.
• Στέφανος Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, Επικαιρότητα, Αθήνα 1999.
• Γεωργούλας Μπέικος, Η λαϊκή εξουσία στην Ελεύθερη Ελλάδα, δύο τόμοι, Θεμέλιο, Αθήνα 2005.
• Μανώλης Γλέζος, Εθνική Αντίσταση 1940–1945, δύο τόμοι, Στοχαστής, Αθήνα 2006.
• Μαρία Μπέικου, Αφού με ρωτάτε, να θυμηθώ…, Καστανιώτης, Αθήνα 2010.

Για την απαγόρευση, τον αποκλεισμό και την αναγνώριση

• Magdalini Fytili, Manos Avgeridis και Eleni Kouki, «Heroes or Outcasts? The Long Saga of the State’s Recognition of the Greek Resistance (1944–2006)», Contemporary European History, τόμ. 33, τχ. 4, 2024, σ. 1365–1383. DOI: 10.1017/S0960777323000395.

ΠΗΓΗ