Grosso Pliatsikofication.13: Η έκθεση
Πισσαρίδη ως στρατηγικό σχέδιο αναδιάρθρωσης υπέρ του κεφαλαίου και
επιστροφή της «λογικής» Γιαννίτση
Η έκθεση Πισσαρίδη («Σχέδιο Ανάπτυξης για την Ελληνική Οικονομία») δεν αποτελεί ένα ουδέτερο τεχνοκρατικό κείμενο, αλλά το ιδεολογικό μανιφέστο του ύστερου νεοφιλελευθερισμού στην Ελλάδα. Από την οπτική του ταξικού συνδικαλιστικού κινήματος, η έκθεση συνιστά έναν οδικό χάρτη για την πλήρη υποταγή της εργασίας στις ανάγκες της κερδοφορίας του κεφαλαίου, επιδιώκοντας τη θεσμική θωράκιση των αναδιαρθρώσεων που ξεκίνησαν την περίοδο των μνημονίων. Αναλυτικότερα:
Από τον Γιώργη Χρήστου*
Η έκθεση της Επιτροπής Πισσαρίδη, που παραδόθηκε στην κυβέρνηση τον Νοέμβριο του 2020, δεν αποτελεί απλώς μια τεχνοκρατική πρόταση «ανάπτυξης». Αποτελεί ένα ολοκληρωμένο πολιτικό και ταξικό σχέδιο αναδιάρθρωσης της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας προς όφελος του μεγάλου κεφαλαίου, των τραπεζών, των ιδιωτικών ασφαλιστικών εταιρειών και των εργοδοτών.
Πίσω από τις λέξεις «ανταγωνιστικότητα», «βιωσιμότητα» και «μεταρρυθμίσεις» κρύβεται μια συνολική επίθεση στην κοινωνική ασφάλιση, στις συλλογικές κατακτήσεις της εργατικής τάξης και στο δημόσιο χαρακτήρα των κοινωνικών αγαθών.
Η φιλοσοφία της έκθεσης είναι σαφής: μείωση του «κόστους εργασίας», περιορισμός της κρατικής συμμετοχής στην κοινωνική ασφάλιση, μεταφορά κινδύνου και ευθύνης στον εργαζόμενο και στο συνταξιούχο και βαθύτερη ιδιωτικοποίηση βασικών κοινωνικών λειτουργιών. Η εργασία αντιμετωπίζεται ως «κόστος» και όχι ως κοινωνικό δικαίωμα, ενώ η σύνταξη παύει να θεωρείται κοινωνική υποχρέωση του κράτους και μετατρέπεται σε ατομική επενδυτική υπόθεση.
Η σιωπή για τη ληστεία των αποθεματικών των ασφαλιστικών ταμείων
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της είναι όσα αποσιωπά. Η κρίση του ασφαλιστικού παρουσιάζεται σχεδόν αποκλειστικά ως αποτέλεσμα «δημογραφικών πιέσεων» και «γενναιόδωρων παροχών». Πρόκειται για βαθιά ιδεολογική επιλογή.
Η έκθεση μεταθέτει την ευθύνη από το κράτος και το κεφάλαιο στους ίδιους τους εργαζόμενους και συνταξιούχους. Χαρακτηριστικά, στο κεφάλαιο για το ασφαλιστικό, η επιτροπή υποστηρίζει ότι το σύστημα πρέπει να προσαρμοστεί ώστε να μειωθεί η κρατική επιβάρυνση και να ενισχυθούν οι κεφαλαιοποιητικοί πυλώνες ασφάλισης. Συγκεκριμένα:
Στο Κεφάλαιο 4.4 (Συνταξιοδοτικό σύστημα και κοινωνική προστασία), η έκθεση αντιμετωπίζει την κοινωνική ασφάλιση όχι αποκλειστικά ως κοινωνική κατάκτηση αλλά ως«δημοσιονομικό βάρος» λόγω γήρανσης του πληθυσμού και υψηλών συνταξιοδοτικών δαπανών, αποφεύγοντας όμως να αναφερθεί στις ιστορικές αιτίες αποδυνάμωσης των ασφαλιστικών ταμείων.
Η βασική στόχευση είναι η μετάβαση από ένα σύστημα αλληλεγγύης γενεών σε ένα σύστημα ατομικής αποταμίευσης.
Όσον αφορά στη λεγόμενη «ληστεία των αποθεματικών» στην έκθεση Πισσαρίδη, ούτε λέξη για τις ιστορικές ευθύνες των κυβερνήσεων καθώς και του κεφαλαίου. Καμία ουσιαστική αναφορά δε γίνεται για τις δεκαετίες υποχρεωτικής δέσμευσης των αποθεματικών στην Τράπεζα της Ελλάδος με άτοκα ή εξευτελιστικά επιτόκια, στο χρηματιστηριακό τζογάρισμα της περιόδου Σημίτη, στο PSI του 2012 που λεηλάτησε δεκάδες δισεκατομμύρια αποθεματικών, στη χρόνια εισφοροδιαφυγή του μεγάλου κεφαλαίου, ούτε στη λεηλασία των ταμείων μέσω κρατικών επιλογών.
Αντιθέτως, χρησιμοποιεί το έλλειμμα που προκλήθηκε από αυτές τις πολιτικές ως πρόσχημα για την περαιτέρω κεφαλαιοποίηση της ασφάλισης.
Στο Κεφάλαιο 4.4.2, προτείνει τη μετατροπή της επικουρικής ασφάλισης σε πλήρως κεφαλαιοποιητική, πράγμα που σημαίνει ότι οι εισφορές των εργαζομένων δε θα χρηματοδοτούν τις συντάξεις των σημερινών συνταξιούχων, αλλά θα τζογάρονται στις διεθνείς αγορές μέσω επενδυτικών προϊόντων, μετακυλίοντας όλο το ρίσκο στον ασφαλισμένο. Έτσι, το ρίσκο της αγοράς μεταφέρεται στον ίδιο τον εργαζόμενο.
Αν οι αγορές καταρρεύσουν, καταρρέει και η μελλοντική σύνταξη. Το κράτος αποσύρεται σταδιακά από την υποχρέωση εγγυημένης αξιοπρεπούς σύνταξης.
Η στρατηγική του πετσοκόμματος των συντάξεων
Η έκθεση Πισσαρίδη δεν μιλά ανοιχτά για νέες περικοπές με τον τρόπο των μνημονίων. Όμως ολόκληρη η λογική της οδηγεί σε διαρκή συμπίεση των συντάξεων. Η ίδια η έκθεση θέτει ως στόχο τη «σταδιακή αποκλιμάκωση της συνταξιοδοτικής δαπάνης ως ποσοστού του ΑΕΠ» και τη μείωση της κρατικής χρηματοδότησης του ασφαλιστικού συστήματος.
Αυτό πρακτικά σημαίνει: «non-stop» τσεκούρι στις συντάξεις του ΕΦΚΑ, αύξηση ορίων ηλικίας, ενίσχυση ιδιωτικής ασφάλισης, σύνδεση σύνταξης με ατομικές εισφορές και επενδυτική απόδοση και μεγαλύτερη ανασφάλεια για τους νέους εργαζόμενους αλλά και για τους παλαιούς ασφαλισμένους καθώς και τους συνταξιούχους.
Η ανάλυση της επιτροπής στο Κεφάλαιο 2.2 (Μακροοικονομικές προκλήσεις) συνδέει άμεσα το επίπεδο των συντάξεων με την «ανταγωνιστικότητα». Η έκθεση υποστηρίζει εμμέσως πλην σαφώς ότι οι συντάξεις παραμένουν υψηλές σε σχέση με τις εισφορές, πιέζοντας για περαιτέρω «εξορθολογισμό».
Στην πραγματικότητα, αυτό μεταφράζεται σε μια διαρκή πίεση για μείωση της κρατικής χρηματοδότησης, οδηγώντας σε συντάξεις πείνας που θα λειτουργούν ως απλά βοηθήματα επιβίωσης, αναγκάζοντας όλους όσοι έχουν την οικονομική δυνατότητα να καταφεύγουν σε ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες.
Η «ανταποδοτικότητα» που προωθεί η έκθεση σημαίνει ότι όποιος έχει διακεκομμένη εργασία, ανεργία, χαμηλούς μισθούς ή ελαστικές σχέσεις εργασίας θα παίρνει συντάξεις φτώχειας. Δηλαδή τιμωρείται ο ίδιος ο εργαζόμενος για τις συνθήκες που δημιουργεί η αγορά εργασίας.
Η επίθεση στα εργασιακά δικαιώματα
Η έκθεση Πισσαρίδη αντιμετωπίζει επίσης τα εργασιακά δικαιώματα ως «εμπόδιο στην ανάπτυξη». Στο όνομα της «ευελιξίας» προωθείται η απορρύθμιση της εργασίας, η φθηνότερη εργασία και η προσαρμογή των εργαζομένων στις ανάγκες των επιχειρήσεων. Η λογική της έκθεσης στηρίζεται στη μείωση του μη μισθολογικού κόστους, στην ευελιξία της αγοράς εργασίας, στην ενίσχυση ατομικών συμβάσεων, στη διαρκή «κατάρτιση» αντί για σταθερή εργασία και στη σύνδεση επιδομάτων ανεργίας με μηχανισμούς πειθάρχησης. Ο εργαζόμενος παρουσιάζεται ως μονάδα που οφείλει να προσαρμόζεται διαρκώς στις ανάγκες της αγοράς και όχι ως φορέας δικαιωμάτων.
Στο Κεφάλαιο 4.3 (Αγορά Εργασίας), η έκθεση στοχοποιεί το «υψηλό κόστος εργασίας» και τις «ακαμψίες» της αγοράς. Η συνδικαλιστική ανάγνωση αποκαλύπτει ότι πίσω από τις λέξεις περί «εκσυγχρονισμού» κρύβεται η πλήρης αποδόμηση των συλλογικών συμβάσεων εργασίας και η κυριαρχία των ατομικών συμβάσεων. Η έκθεση ζητά την ευθυγράμμιση του κόστους των υπερωριών με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (δηλαδή τη μείωσή του) και την εισαγωγή μεγαλύτερης ευελιξίας στον χρόνο εργασίας, γεγονός που αποδιαρθρώνει την προσωπική και οικογενειακή ζωή του εργαζόμενου προς όφελος της «just-in-time» παραγωγής.
Οι νόμοι που εφάρμοσαν τις κατευθύνσεις Πισσαρίδη
Οι βασικές κατευθύνσεις της έκθεσης δεν έμειναν θεωρία, δεν έμειναν στα χαρτιά. Μετατράπηκαν σε σκληρό δίκαιο μέσα από μια σειρά νόμων που ψήφισε η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο της έκθεσης ως προαπαιτούμενο για την εκταμίευση των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης:
Νόμος 4670/2020 (νόμος Βρούτση). Παρότι ψηφίστηκε λίγο πριν από την τελική έκθεση, κινείται στην ίδια στρατηγική κατεύθυνση: ενίσχυση ανταποδοτικότητας, διατήρηση της μνημονιακής αρχιτεκτονικής Κατρούγκαλου, εδραίωση χαμηλών συνταξιοδοτικών παροχών, σύνδεση σύνταξης με ατομικό ασφαλιστικό βίο.
Νόμος 4808/2021 (νόμος Χατζηδάκη). Ο νόμος αυτός υλοποίησε βασικές πλευρές της λογικής Πισσαρίδη για «ευελιξία» στην αγορά εργασίας. Περιλάμβανε: διευθέτηση χρόνου εργασίας με δυνατότητα 10ωρης απασχόλησης, αποδυνάμωση συλλογικών διαδικασιών και του ΣΕΠΕ, περιορισμούς στο δικαίωμα απεργίας, επέκταση τηλεργασίας και ελαστικών μορφών εργασίας, ηλεκτρονικό φακέλωμα συνδικάτων μέσω ΓΕΜΗΣΟΕ. Ο πυρήνας του νόμου ήταν η μεγαλύτερη προσαρμογή της εργασίας στις ανάγκες των επιχειρήσεων.
Νόμος 4826/2021 – Κεφαλαιοποιητική επικουρική ασφάλιση (ΤΕΚΑ). Αυτός είναι ίσως ο πιο άμεσος νόμος εφαρμογής της έκθεσης Πισσαρίδη. Με το νόμο ιδρύθηκε το Ταμείο Επικουρικής Κεφαλαιοποιητικής Ασφάλισης (ΤΕΚΑ) και η επικουρική ασφάλιση για τους νέους εργαζόμενους μετατράπηκε σε κεφαλαιοποιητικό σύστημα ατομικών λογαριασμών. Δηλαδή: οι εισφορές επενδύονται στις αγορές, η σύνταξη εξαρτάται από χρηματιστηριακές αποδόσεις, υπονομεύεται η διαγενεακή αλληλεγγύη του διανεμητικού συστήματος, ανοίγει ο δρόμος για βαθύτερη ιδιωτικοποίηση της ασφάλισης. Ακριβώς αυτή την κατεύθυνση πρότεινε η έκθεση όταν μιλούσε για «ενίσχυση κεφαλαιοποιητικών πυλώνων».
Νόμος 5078/2023 - Αναμόρφωση Επαγγελματικής Ασφάλισης. Εξειδικεύει την ενίσχυση του «δεύτερου πυλώνα» που πρότεινε η επιτροπή, δίνοντας φορολογικά κίνητρα και διευκολύνσεις για την εξάπλωση των επαγγελματικών ταμείων εις βάρος της δημόσιας ασφάλισης.
Συμπέρασμα. Η έκθεση Πισσαρίδη αποτελεί το ιδεολογικό και πολιτικό μανιφέστο μιας επιθετικής νεοφιλελεύθερης αναδιάρθρωσης. Δεν αντιμετωπίζει την κοινωνική ασφάλιση ως κοινωνικό δικαίωμα αλλά ως «δημοσιονομικό πρόβλημα». Δε βλέπει την εργασία ως πεδίο δικαιωμάτων αλλά ως μεταβλητό κόστος για την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων. Η στρατηγική της οδηγεί σε ιδιωτικοποίηση της ασφάλισης, σε συρρίκνωση των συντάξεων, σε ατομικοποίηση του κοινωνικού κινδύνου, σε ελαστικοποίηση της εργασίας, σε αποδυνάμωση συλλογικών και συνδικαλιστικών δικαιωμάτων. Με αυτό τον τρόπο, επιχειρείται να παγιωθεί ένα νέο κοινωνικό μοντέλο: φθηνότερη εργασία, μικρότερες κοινωνικές παροχές, μεγαλύτερη εξάρτηση από τις αγορές και αυξημένη ισχύς του κεφαλαίου απέναντι στην εργασία.
Το «ασφαλιστικό Γιαννίτση» του 2001:
η πρώτη μεγάλη απόπειρα νεοφιλελεύθερης ανατροπής
Πολύ πριν από την έκθεση Πισσαρίδη, η ελληνική κοινωνία είχε βρεθεί αντιμέτωπη με μια άλλη κομβική απόπειρα αναδιάρθρωσης του ασφαλιστικού συστήματος: το λεγόμενο «νομοσχέδιο Γιαννίτση» του 2001. Ο τότε υπουργός Εργασίας της κυβέρνησης Σημίτη, Τάσος Γιαννίτσης, παρουσίασε ένα σχέδιο βαθιάς ανατροπής των ασφαλιστικών και συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, το οποίο τελικά αποσύρθηκε κάτω από τη μαζική κοινωνική και συνδικαλιστική αντίδραση. Το σχέδιο Γιαννίτση θεωρείται ιστορικά η πρώτη συγκροτημένη προσπάθεια εφαρμογής στην Ελλάδα της νεοφιλελεύθερης στρατηγικής που αργότερα επανήλθε με τα μνημόνια και, σε πιο «εκσυγχρονισμένη» μορφή, με την έκθεση Πισσαρίδη. Η βασική ιδέα του σχεδίου ήταν ότι το ασφαλιστικό σύστημα δεν μπορούσε να συνεχίσει να λειτουργεί με βάση την κοινωνική αλληλεγγύη και τη δημόσια εγγύηση των συντάξεων, αλλά έπρεπε να προσαρμοστεί στις «αντοχές της οικονομίας» και στις απαιτήσεις της αγοράς. Με άλλα λόγια, το δικαίωμα στη σύνταξη έπαυε να θεωρείται κοινωνικό δικαίωμα και αντιμετωπιζόταν ως δημοσιονομικό πρόβλημα.
Τι προέβλεπε το σχέδιο Γιαννίτση
Το σχέδιο που παρουσιάστηκε το 2001 περιλάμβανε δραστικές αλλαγές σε βάρος των εργαζομένων και των ασφαλισμένων. Οι βασικοί άξονες ήταν:
Αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης. Προβλεπόταν ουσιαστική αύξηση των πραγματικών ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης, ιδιαίτερα για γυναίκες και εργαζόμενους με κατοχυρωμένα δικαιώματα. Η κατεύθυνση ήταν σαφής: περισσότερα χρόνια εργασίας και λιγότερα χρόνια συνταξιοδότησης. Η λογική αυτή αποτέλεσε αργότερα βασικό πυλώνα όλων των μνημονιακών ασφαλιστικών μεταρρυθμίσεων.
Μείωση των συντάξεων. Το σχέδιο προωθούσε αλλαγή στον τρόπο υπολογισμού των συντάξεων, με αποτέλεσμα σημαντικές μειώσεις στις μελλοντικές παροχές. Η σύνταξη θα υπολογιζόταν με βάση περισσότερα έτη εργασίας και χαμηλότερους συντελεστές αναπλήρωσης, οδηγώντας πρακτικά σε μικρότερες συντάξεις για τη μεγάλη πλειοψηφία των εργαζομένων.
Χτύπημα στη δημόσια κοινωνική ασφάλιση. Το σχέδιο υπονόμευε τον δημόσιο και αναδιανεμητικό χαρακτήρα της κοινωνικής ασφάλισης. Ενίσχυε την αντίληψη ότι η κύρια ευθύνη για τη σύνταξη ανήκει πλέον στον ίδιο τον εργαζόμενο και όχι στο κράτος ή στη συλλογική κοινωνική αλληλεγγύη. Παρότι τότε δεν υπήρχε ακόμη τόσο ανοιχτή προώθηση ιδιωτικής ασφάλισης όσο στην Έκθεση Πισσαρίδη, το σχέδιο άνοιγε τον δρόμο για τη μετατροπή της ασφάλισης από κοινωνικό δικαίωμα σε ατομική υπόθεση.
Ενοποιήσεις ταμείων και περιορισμός παροχών. Το σχέδιο προέβλεπε εκτεταμένες ενοποιήσεις ασφαλιστικών ταμείων, με στόχο τη μείωση των κοινωνικών δαπανών και την κατάργηση κατακτήσεων διαφορετικών κλάδων εργαζομένων. Η λογική αυτή εμφανίστηκε αργότερα σε όλες τις μεταρρυθμίσεις των μνημονίων και κορυφώθηκε με τη δημιουργία του ΕΦΚΑ.
Γιατί δεν εφαρμόστηκε
Το σχέδιο Γιαννίτση δεν αποσύρθηκε επειδή η κυβέρνηση άλλαξε άποψη. Αποσύρθηκε επειδή συνάντησε τεράστια κοινωνική αντίσταση. Η περίοδος του 2001 σημαδεύτηκε από μαζικές απεργίες, μεγάλες διαδηλώσεις και έντονη πίεση από το εργατικό και συνδικαλιστικό κίνημα. Εκατοντάδες χιλιάδες εργαζόμενοι βγήκαν στους δρόμους, ενώ ακόμα και δυνάμεις που στήριζαν τότε την κυβέρνηση δυσκολεύονταν να υπερασπιστούν δημόσια το σχέδιο.
Το κεντρικό σύνθημα εκείνης της περιόδου ήταν ότι «το ασφαλιστικό δεν είναι λογιστικό πρόβλημα». Δηλαδή ότι δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο με δημοσιονομικά κριτήρια αλλά αφορά σε κοινωνικά δικαιώματα, ποιότητα ζωής και αναδιανομή πλούτου. Η κυβέρνηση τελικά υποχώρησε και το σχέδιο δεν ψηφίστηκε στην αρχική του μορφή. Ωστόσο, πολλές από τις βασικές κατευθύνσεις του επανήλθαν αργότερα, ιδιαίτερα μετά το 2010, μέσω των μνημονιακών νόμων.
Η έκθεση Πισσαρίδη ως «επιστροφή» της λογικής Γιαννίτση
Συγκριτική αποτίμηση
Συμπέρασμα. Το σχέδιο Γιαννίτση και η έκθεση Πισσαρίδη αποτελούν δύο ιστορικούς σταθμούς της ίδιας στρατηγικής: της επιχείρησης μετατροπής της κοινωνικής ασφάλισης από συλλογικό κοινωνικό δικαίωμα σε ατομική ευθύνη και πεδίο κερδοφορίας της αγοράς. Η βασική διαφορά είναι ότι το 2001 το εργατικό κίνημα κατάφερε να μπλοκάρει την πρώτη μεγάλη απόπειρα. Αντίθετα, μετά τα μνημόνια και τη διάλυση του κοινωνικού ιστού, την αποδυνάμωση και την αποξένωση μεταξύ των συνταξιούχων, των εργαζομένων, των ανθρώπων, πολλές από τις ίδιες κατευθύνσεις εφαρμόστηκαν σταδιακά και βαθύτερα, με αποκορύφωμα τις μεταρρυθμίσεις που συνδέθηκαν με την έκθεση Πισσαρίδη και την κεφαλαιοποιητική μετάλλαξη της επικουρικής ασφάλισης.
*γραφείο Τύπου ΠΕΣΕΚ
** Οι παρακάτω πηγές είναι ενδεικτικές:
- Εδώ η έκθεση της επιτροπής Πισσαρίδη σε μορφή pdf.
- Σημειώσεις από το βιβλίο «Το ασφαλιστικό και η Κρίση» του Τάσου Γιαννίτση, εκδόσεις «Πόλις», 2016.
- Μελέτη για το νομοσχέδιο Γιαννίτση από το Μιλτιάδη Νεκτάριο, π. διοικητή ΙΚΑ.
- Εδώ για να κατεβάσετε το «Grosso Pliatsikofication.13» σε μορφή pdf.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου