Τα παράνομα μονοπάτια της υπερδόμησης στις Κυκλάδες
Αυθαίρετοι δρόμοι ξεφυτρώνουν στα νησιά διευκολύνοντας την ανέγερση κτισμάτων εκτός σχεδίου.
Εν μέσω πανδημίας το 2020 στο νησί της Αμοργού σκαπτικό μηχάνημα χωρίς πινακίδες άνοιξε παράνομα δρόμο 1.050 μέτρων μέσα σε αρχαιολογική ζώνη και πάνω στο προστατευόμενο μονοπάτι Παλιά Στράτα, χωρίς καμία άδεια. Η επέμβαση μετέτρεψε το μονοπάτι σε δρόμο για οχήματα προκαλώντας αλλοίωση του τοπίου. Αυτή ήταν η αρχή για τη διάνοιξη ακόμη (τουλάχιστον) πέντε παράνομων δρόμων στο νησί. Το παράδειγμα της Αμοργού δεν αποτελεί την εξαίρεση σε ένα τοπίο νόμιμων διαδικασιών, αλλά έναν κανόνα που παρατηρείται ως φαινόμενο αυθαιρεσιών στη χώρα, ηπειρωτική και νησιωτική, και δη στις Κυκλάδες. Παλιά μονοπάτια ή αγροτικοί δρόμοι βαφτίζονται δημόσιοι αναγνωρισμένοι δρόμοι ή αυθαίρετοι δρόμοι ξεφυτρώνουν εν μια νυκτί διευκολύνοντας ουσιαστικά τις διαδικασίες για την εκτός σχεδίου άναρχη δόμηση και την επέλαση της υπερτουριστικής «ανάπτυξης», παρόλο που ο νόμος είναι ξεκάθαρος: η δόμηση εκτός σχεδίου δεν επιτρέπεται ακόμη και σε άρτια αγροτεμάχια (τεσσάρων στρεμμάτων) εφόσον αυτά δεν έχουν «πρόσωπο» σε δημόσια αναγνωρισμένη οδό.
Σε πολλά νησιά η καταστροφή έχει πλέον ξεπεράσει τα όρια, ενώ οι Κυκλάδες εκπέμπουν ξεκάθαρο σήμα κινδύνου που αλίμονο εάν αγνοηθεί. Η «βαριά βιομηχανία» της χώρας έχει ξεφύγει και λειτουργεί σαν οδοστρωτήρας που στο πέρασμά του αφήνει κατεστραμμένα οικοσυστήματα, πολιτισμική αλλοίωση του τόπου, εξάντληση των πόρων της εκάστοτε περιοχής και υποβάθμιση της ποιότητας ζωής των κατοίκων. Το νησιωτικό σύμπλεγμα του κεντρικού Αιγαίου έχει μετατραπεί σε ένα τεράστιο real estate. Σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα το φαινόμενο είναι τόσο ακραίο που οι κάτοικοι βρίσκονται αντιμέτωποι με μια ισχυρή συμμαχία ιδιωτικών συμφερόντων και συνεργών δημόσιων φορέων.
Με την Πάρο να πρωτοστατεί, νησιά όπως η Νάξος, η Σύρος, η Σίφνος, η Κέα μετατρέπονται σε Μύκονο και Σαντορίνη. Το Documento επικοινώνησε με κατοίκους και φορείς από Σύρο, Σίφνο, Πάρο καθώς και με τη Μαρία Καραμανώφ, επίτιμη αντιπρόεδρο του ΣτΕ και πρόεδρο του Επιμελητηρίου Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητας. Ολοι περιγράφουν το ίδιο μοτίβο που οδηγεί στην «κανονικότητα» των παράνομων δρόμων χάριν του real estate και της βιομηχανίας του τουρισμού. Κομβικός είναι ο ρόλος των κατά τόπους πολεοδομιών, σε πολλές εκ των οποίων, όπως είχε αναφέρει και ο Γιώργος Στασινός, πρόεδρος του ΤΕΕ, σημειώνεται το «φαινόμενο» υπό παρόμοιες συνθήκες ο ένας υπάλληλος να εκδίδει άδειες και ο άλλος όχι!
«Ανεξέλεγκτη κατάσταση»
Ο Δαμιανός Γαβαλάς, μέλος του Παρατηρητηρίου Ποιότητας Περιβάλλοντος Σύρου, μεταφέρει στο Documento την εικόνα του νησιού, η οποία, αν και είναι ένα βήμα πίσω σε σχέση με άλλα νησιά όπως η Μύκονος και η Σαντορίνη, έχει αρχίσει να επηρεάζεται έντονα από την κατάσταση: «Αν δει κανείς στα νησιά ένα χάρτη με τους δρόμους όπως υφίστανται σήμερα, θα διαπιστώσει ότι μόνο ένα μικρό μέρος του οδικού δικτύου εκτός οικισμών είναι δημόσια αναγνωρισμένο. Ο κορμός του οδικού δικτύου συγκροτείται από τους αναγνωρισμένους κοινόχρηστους δημοτικούς δρόμους. Σε αυτούς έχουν προστεθεί άλλοι που έχουν διανοιχτεί με αποφάσεις κοινοτικών και δημοτικών συμβουλίων για διάφορους σκοπούς: σύνδεση οικισμών, πρόσβαση σε παραλίες, αντιπυρική προστασία κ.λπ. Ολοι οι υπόλοιποι δρόμοι έχουν ανοιχτεί από ιδιώτες. Στην καλή εκδοχή, κάποιος ανοίγει έναν δρόμο (με “δουλεία διόδου”, δηλαδή μέσω γειτονικής ιδιοκτησίας) για να έχει πρόσβαση με αγροτικό όχημα στην καλλιέργεια ή στα ζώα του. Στην κακή εκδοχή, η διάνοιξη είναι εντελώς αυθαίρετη. Οπως και να ’χει, αυτό το πλέγμα δημοτικών και ιδιωτικών οδών, που μόνο ένα μικρό μέρος τους είναι δημόσια αναγνωρισμένο, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την άναρχη οικοδόμηση της υπαίθρου και καταστροφή του τοπίου. Αυτό σημαίνει ότι η μεγάλη πλειοψηφία των νέων οικοδομικών αδειών που εκδίδονται σήμερα σε εκτός σχεδίου περιοχές στη Σύρο και στις Κυκλάδες γενικότερα είναι παράνομες».
Πίσω από την υπερδόμηση ο ίδιος δείχνει το «διεθνές real estate αλλά και τη βιομηχανία του τουρισμού που όταν απομυζούν έναν τόπο αστικοποιώντας το περιβάλλον επαναλαμβάνουν την ίδια διαδικασία στον επόμενο. Μέχρι να τον αλλοιώσουν κι αυτόν. Ελλείψει τώρα προστατευτικών μέτρων και με μια πολιτεία αδιάφορη για το τι θα μείνει όρθιο και θα κληροδοτήσουμε στις επόμενες γενιές, η κατάσταση είναι εντελώς ανεξέλεγκτη».
Xωριό… IX στο πουθενά
Σύμφωνα με τον Δ. Γαβαλά, χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η παράνομη οδοποιία οδηγεί τελικά και στην παράνομη δόμηση αποτελεί η περίπτωση του Χαρασώνα της Σύρου, για την οποία το Παρατηρητήριο έχει προσφύγει στη Δικαιοσύνη και συγκεκριμένα στο ΣτΕ και στο Διοικητικό Εφετείο Πειραιά: «Πρόκειται για μια, έως πρότινος, παρθένα περιοχή στο νότιο τμήμα του νησιού, εξαιρετικού φυσικού κάλλους. Η περιοχή περιλάμβανε μια σειρά από ιδιωτικές ιδιοκτησίες. Επί αιώνες ή χιλιετίες τέτοιες περιοχές χρησιμοποιούνταν για ήπια γεωργική ή κτηνοτροφική εκμετάλλευση ή ήταν αφημένες στη φύση λειτουργώντας ως πολύτιμα οικοσυστήματα. Στον Χαρασώνα η διαδικασία ξεκίνησε με κατάτμηση της γης σε τεμάχια των τεσσάρων στρεμμάτων, που αποτελεί το όριο αρτιότητας για εκτός σχεδίου δόμηση. Στη συνέχεια, ένας επιχειρηματικός όμιλος αγόρασε μεγάλο μέρος των ιδιοκτησιών. Ωστόσο όλα τα τεμάχια ήταν “τυφλά”, χωρίς πρόσβαση σε δρόμο. Κατόπιν εφάρμοσαν ουσιαστικά ιδιωτική πολεοδόμηση διά της μεθόδου των δουλειών διόδου, εκδίδοντας οικοδομική άδεια για πολλά από τα “τυφλά” τεμάχια. Πρακτικά, ένα ιδιωτικό χωριό στήθηκε στο πουθενά. Εκδόθηκαν δεκάδες άδειες, πολλές για υπόσκαφα κτίσματα με πισίνα σε απόσταση λίγων μέτρων από τη θάλασσα, σε έναν άνυδρο τόπο, κάτι αδιανόητο σε εποχές κλιματικής κατάρρευσης».
Ο Γιάννης Καζάκης, επίσης μέλος του Παρατηρητηρίου, συμπληρώνει το παζλ της αυθαιρεσίας: «Η πολεοδομία εκδίδει άδειες για λογαριασμό μεγάλων ομίλων, παρόλο που κάποιος δρόμος μπορεί να μην είναι αναγνωρισμένος. Ωστόσο μας έχουν γνωστοποιηθεί περιπτώσεις όπως ενός κατοίκου του νησιού που προσπάθησε να χτίσει ένα μικρό σπίτι στην περιοχή Μάλια και δεν του εγκρίθηκε άδεια ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο. Εν τω μεταξύ το κτήμα του έχει πρόσωπο σε δρόμο που είναι ασφαλτοστρωμένος, ο δήμος έχει ρίξει πίσσα, υπάρχει ηλεκτροφωτισμός, περνά ύδρευση, μέχρι και οπτικές ίνες. Απεναντίας, οι άδειες στον Χαρασώνα εκδόθηκαν ενώ δεν συντρέχουν αυτά τα χαρακτηριστικά».
«Ξεφυτρώνουν σπίτια»
Στη Σίφνο κινδυνεύουν πλέον και τα παραδοσιακά μονοπάτια, χαρακτηριστικό πολιτισμικό στοιχείο του νησιού αλλά και γενικότερα των Κυκλάδων. Η περιβαλλοντολόγος Κατερίνα Κανακάρη είναι ξεκάθαρη μιλώντας στο Documento: «Υποτίθεται ότι διαφημίζουμε το ωραίο δίκτυο μονοπατιών της Σίφνου. Ομως πρέπει και να το προστατεύουμε. Να μην το προβάλλουμε για τον τουρισμό, ενώ παράλληλα ανοίγονται δρόμοι πάνω στα μονοπάτια και καταστρέφονται. Υπάρχουν νομοθεσίες οι οποίες τα προστατεύουν θεωρητικά, γιατί στην πράξη βέβαια δεν προστατεύονται. Στο δίκτυο αυτό υπάρχουν περίπου δώδεκα διαδρομές νομίζω, στις έξι έχουν ανοιχτεί δρόμοι (μέχρι στιγμής χωματόδρομοι) για να εξυπηρετήσουν διάφορους σκοπούς με την πρόφαση να πάνε οι άνθρωποι στα κτήματά τους. Αλλά στο τέλος διαπιστώνουμε ότι ξαφνικά ξεφυτρώνουν σπίτια των 500 τετραγωνικών με πισίνες τα οποία δεν εξυπηρετούν τις ανάγκες των κατοίκων».
Ο Σεβαστός (Σέτος) Κανακάρης, συνταξιούχος αρχιτέκτονας, αντιδρά με πράξεις στην άναρχη δόμηση της Σίφνου: «Μια ομάδα ανθρώπων (τέσσερα πέντε άτομα), έχουμε κάνει έξι αγωγές, οι τέσσερις στο Συμβούλιο της Επικρατείας και οι δύο στο Επαρχιακό Εφετείο. Μία από αυτές την κάνω μόνος μου. Η κατάσταση έχει ξεφύγει. Αυτήν τη στιγμή εξακολουθούν και εκδίδονται οικοδομικές άδειες για οικόπεδα που “βλέπουν” σε δρόμο που δεν είναι δρόμος ούτε καν παλιό μονοπάτι. Αγωνιζόμαστε, αλλά έχουμε σηκώσει λίγο τα χέρια ψηλά. Πού να πρωτοκάνεις αγωγές;».
«Χτίζουν λυσσωδώς»
Στην Πάρο η κατάσταση είναι πραγματικά εκτός ελέγχου. Το νησί υποφέρει από την καλπάζουσα άναρχη αστικοποίηση, μαζί του και οι ντόπιοι, όπως εξηγεί στο Documento η Τόνια Παντελαίου, μέλος της Κίνησης Πολιτών Πάρου: «Η διάνοιξη δρόμων στα βουνά και στους κάμπους του νησιού είναι αποτέλεσμα κυρίως ιδιωτικής πρωτοβουλίας, κάτι το οποίο όμως, αν θέλετε, επιτρέπεται από την κυβέρνηση και μάλιστα ενθαρρύνεται με διάφορους τρόπους και έτσι οι υπηρεσίες δόμησης, τουλάχιστον στην Πάρο, συνεχίζουν να εκδίδουν τέτοιες άδειες. Ενας ιδιώτης που θέλει να χτίσει διανοίγει με δικές του μπουλντόζες διάφορα παλιά μονοπάτια ή αγροτικούς δρόμους, έρχεται ο επόμενος και τον ανοίγει άλλα 50-100 μέτρα και ούτω καθεξής. Και το αποτέλεσμα είναι ότι δημιουργούνται ολόκληρες συνοικίες έτσι, εκτός οικισμού. Μέχρι πέρυσι έβγαιναν 400 οικοδομικές άδειες τον χρόνο».
Το φαινόμενο της έντονης δόμησης υπήρχε από τη δεκαετία του ’90, διευκρινίζει η Τ. Παντελαίου, πλην όμως «τα τελευταία χρόνια η κατάσταση έχει ξεφύγει, από το 2015 και ίσως και από το 2010 χτίζουν λυσσωδώς. Καταστρέφουν χίλια δύο πράγματα -– μεταξύ αυτών είναι η ελαχιστοποίηση των αποθεμάτων του νερού. Κινδυνεύουμε άμεσα να μείνουμε από νερό».
«Κατάσταση πλήρους παρανομίας»
Η Μαρία Καραμανώφ, πρόεδρος του Επιμελητηρίου Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητας και επίτιμη αντιπρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας, επισημαίνει στο Documento ότι ο νόμος είναι σαφής τουλάχιστον από το 1985: «Αναγκαία προϋπόθεση για να χτίσει κάποιος εκτός σχεδίου είναι το αγροτεμάχιο να έχει πρόσωπο σε νομίμως υφιστάμενη οδό, δηλαδή οδό που δεν έχει διανοιχθεί αυθαίρετα ούτε είναι προϊόν ιδιωτικής δικαιοπραξίας (λ.χ. δουλεία). Η προϋπόθεση αυτή αγνοείται επί δεκαετίες και πολύ μεγάλο μέρος της εκτός σχεδίου δόμησης που έχει αναπτυχθεί σε ολόκληρη την Ελλάδα έχει προκύψει ακριβώς επειδή οι πολεοδομίες παρέκαμπταν κατά κανόνα την εφαρμογή της ρύθμισης αυτής. Με αφορμή μια υπόθεση στην Πάτμο, η ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας επιβεβαίωσε πριν από δύο χρόνια ότι η συγκεκριμένη προϋπόθεση ισχύει και πρέπει να τηρείται σε όλη τη χώρα. Η απόφαση αυτή προκάλεσε μεγάλη αλλά αδικαιολόγητη αναταραχή, ότι δήθεν προέβλεψε κάτι νέο ανατρέποντας τα μέχρι τώρα δεδομένα, ενώ ο νόμος ισχύει εδώ και 35 χρόνια».
Παρόλο λοιπόν που η απόφαση του ΣτΕ ξεκαθάρισε το τοπίο, η ίδια κατάσταση εξακολουθεί να υφίσταται και μάλιστα στα νησιά το φαινόμενο είναι πολύ έντονο. Και όπως χαρακτηριστικά μας είπε η Μ. Καραμανώφ, «είναι μια κατάσταση πλήρους παρανομίας. Ορισμένες πολεοδομίες επικαλούνται διάφορα προσχήματα, όπως λ.χ. ότι έπρεπε ο υπουργός να εκδώσει εγκύκλιο ή ο δήμος να λάβει σχετική απόφαση. Ισχυρίζονται δηλαδή ότι για να εφαρμοστεί ο νόμος πρέπει προηγουμένως να το αποφασίσει ο υπουργός, ο δήμος ή η πολεοδομία».
«Μετά την αναταραχή» συνεχίζει η Μ. Καραμανώφ «που δημιουργήθηκε από την απόφαση του ΣτΕ, το ΥΠΕΝ ανέθεσε σειρά μελετών με αντικείμενο την καταγραφή του οδικού δικτύου της χώρας. Κατά τη γνώμη μου, αυτό υποκρύπτει απόπειρα παράκαμψης της νομοθεσίας και της νομολογίας. Οι νομίμως υφιστάμενοι δρόμοι δεν χρειάζονται ειδική μελέτη για να διαπιστωθούν. Ενας δρόμος (εθνικός, περιφερειακός ή δημοτικός) υφίσταται νομίμως μόνον εφόσον έχει εγκριθεί από το αρμόδιο όργανο κατά την προβλεπόμενη από το νόμο διαδικασία. Επομένως, η ύπαρξη ή μη νόμιμου δρόμου είναι απλό να διαπιστωθεί ακόμη και με μια ματιά στα επίσημα τοπογραφικά διαγράμματα που βρίσκονται στα αρχεία της κάθε υπηρεσίας. Αν όμως η καταγραφή αυτή περιλάβει και τους δρόμους που έχουν διανοιχθεί αυθαίρετα, διαφαίνεται το ενδεχόμενο να επακολουθήσει σε δεύτερη φάση η νομιμοποίησή τους προς όφελος των κατά περίπτωση ενδιαφερομένων» λέει και καταλήγει: «Αυτό θα έχει ως συνέπεια την επιβράβευση και περαιτέρω ενθάρρυνση της ανεξέλεγκτης συνέχισης του καταστρεπτικού φαινομένου της άναρχης εκτός σχεδίου δόμησης».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου