Οδύσσεια: Ο Ευριπίδης, ο Καζαντζάκης, ο «Άγνωστος στρατιώτης»... και άλλοι «ανθέλληνες»!
Ο πόλεμος, η εξουσία, η μετανάστευση, ο ρατσισμός, τα ζητήματα φύλου, τα υπαρξιακά ερωτήματα έρχονται στο προσκήνιο και οι – άμεσες ή έμμεσες – θέσεις του Νόλαν αποκτούν υποστηρικτές και πολέμιους.
Το φετινό καλοκαίρι ο Όμηρος έχει την τιμητική του, με αφορμή την πασίγνωστη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν. Oι κινηματογραφικές αίθουσες πλημμυρίζουν, οι κριτικές και τα σχόλια κατακλύζουν τα Μ.Μ.Ε. και κυρίως το διαδίκτυο, οι αντιπαραθέσεις οξύνονται. Είναι προφανές πως η συζήτηση αφορά δευτερευόντως την καλλιτεχνική και αισθητική πλευρά, το βάρος πέφτει στα κυρίαρχα ιδεολογικά και πολιτικά ζητήματα της εποχής. Ο πόλεμος, η εξουσία, η μετανάστευση, ο ρατσισμός, τα ζητήματα φύλου, τα υπαρξιακά ερωτήματα έρχονται στο προσκήνιο και οι – άμεσες ή έμμεσες – θέσεις του Νόλαν αποκτούν υποστηρικτές και πολέμιους.
Ειδικά στη χώρα μας η συζήτηση στρέφεται – σχεδόν αποκλειστικά – σε αυτά τα θέματα, μέσα από τον παραμορφωτικό φακό του εθνικισμού που θεριεύει και στον τομέα της τέχνης. Σύμφωνα με τους πολέμιους του Νόλαν η ταινία είναι «ιστορικά ανακριβής», «είναι μακριά από το ελληνικό πνεύμα», «υπηρετεί τα σχέδια της παγκοσμιοποίησης κατά της Ελλάδας» κ.λ.π. Η πολεμική αυτή έχει αιχμές: το χρώμα του δέρματος της Ωραίας Ελένης και του ποιητή, ο τρανσέξουαλ Σίνωνας, τα πλοία, οι πανοπλίες και οι μορφές των πολεμιστών που δεν είναι «ελληνικά», ο Οδυσσέας που δεν εμφανίζεται ως «πολυμήχανος» και «ελληνόψυχος» λεβέντης αλλά ένας βετεράνος τσακισμένος από τις τύψεις για τα εγκλήματα στα οποία συνέβαλε και για τον χαμό των στρατιωτών του, που ο ίδιος οδήγησε, η εικόνα του Κύκλωπα (!) κ.λπ..
Ο Μασκ κι ο Σμαραγδής
«Αυτό που βλέπω εγώ, που βγάζουν οι ίδιοι, δεν είναι Ελλάδα. Είναι βόρειο πράγμα… Δεν μυρίζει Ελλάδα. Άρα και ο ήρωας δεν θυμίζει, δεν μυρίζει Ελλάδα. Τα αρχετυπικά πρόσωπα και οι πολιτισμοί που καθόρισαν ολόκληρους πολιτισμούς δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται συμπληρωματικά. Ο Οδυσσέας δεν είναι ένα μυθολογικό πρόσωπο. Είναι η ψυχή των Ελλήνων. Εμείς είμαστε απόγονοι αυτής της ψυχής».
Ο «εθνικός» σκηνοθέτης Γ. Σμαραγδής συμπύκνωσε την «εθνική» οπτική στην ταινία και δήλωσε ενθουσιασμένος από την αντίδραση του πλουσιότερου ανθρώπου του πλανήτη, του ακροδεξιού Έλον Μασκ, ο οποίος είχε κατηγορήσει τον Νόλαν ότι «προσβάλλει τους Έλληνες». Ο Σμαραγδής υποστήριξε ότι η συγκεκριμένη παρέμβαση πέρασε σχεδόν απαρατήρητη στην Ελλάδα, παρότι προήλθε από έναν άνθρωπο ο οποίος, όπως είπε, «δεν βλέπει απλώς το μέλλον, αλλά το καθορίζει». Ο Ελον Μασκ δήλωσε ότι η πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης Grok Imagine θα δημιουργήσει μια «πιστή» και «ιστορικά ακριβή» μεταφορά της Οδύσσειας του Ομήρου, μετά την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, την οποία ο ιδρυτής της SpaceX έχει επικρίνει επανειλημμένα, κυρίως για τις επιλογές των ηθοποιών.
Στο συγκεκριμένο άρθρο δεν θα σταθούμε στην κριτική του καλλιτεχνικού έργου, άλλωστε καθένας και καθεμία θα διαμορφώσουν την άποψή τους. Το ερώτημα είναι πώς κρίνουμε ένα καλλιτεχνικό έργο. Κι εδώ θα σταθούμε στην απύθμενη υποκρισία όλων αυτών που κρίνουν ένα καλλιτεχνικό έργο – που αφορμάται από έναν μύθο – με βάση την «ιστορική ακρίβεια»(!) και από τη σκοπιά μιας «ελληνικής ψυχής»(!) που υποτίθεται πως είχε ο μυθικός ήρωας και την …κληρονομήσαμε εμείς(!).
«Τυφλός τα τ’ ώτα τον τε νουν τα τ’ όμματ’ ει» (τυφλός στα αυτιά, στο νου και στα μάτια), σύμφωνα με τον περίφημο στίχο του Σοφοκλή, ένας ολόκληρος κόσμος καταπατά κάθε στοιχείο λογικής αλλά και κάθε ρανίδα γνώσης. Υποκρίνεται πως δεν γνωρίζει (ή όντως δεν γνωρίζει) πως 3.000 χρόνια τώρα η ομηρική παράδοση αποτέλεσε την αφορμή για να γραφτούν αριστουργήματα που παρασάγγας απείχαν από το να θεωρηθούν πιστά σε αυτήν. Ας δούμε μόνο μερικά από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων «ανθελλήνων», αφού πρώτα ξεκαθαρίσουμε τα περί «Ελλήνων» στην ομηρική παράδοση.
Στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια οι πολιορκητές της Τροίας δεν αποκαλούνται “Έλληνες”. Ο Όμηρος χρησιμοποιεί κυρίως τρεις ονομασίες: Ἀχαιοί (η συχνότερη, πάνω από 500 φορές), Δαναοί και Ἀργεῖοι. Η λέξη «Ἕλληνες» εμφανίζεται μόνο μία φορά στην Ιλιάδα (ραψωδία Β΄, στ. 684) και μάλιστα όχι με τη σημασία όλων των Ελλήνων, αλλά για ένα συγκεκριμένο φύλο της νότιας Θεσσαλίας, τους Μυρμιδόνες και τους Αχαιούς της Φθίας: «οἵ τ’ εἶχον Φθίην ἠδ’ Ἑλλάδα καλλιγύναικα…».
Αυτά που ΝΟΜΙΖΟΥΝ πως τραγούδησε ο Όμηρος…
Το δεύτερο στοιχείο που πρέπει να ξεκαθαρίσουμε είναι τί ανήκει στον Όμηρο και τί όχι. Πολλά στοιχεία που θεωρούνται ομηρικά απλώς … δεν είναι. Για τον μυθικό κύκλο της Τροίας δεν έγραψε μόνο ο Όμηρος, αν δεχθούμε για την οικονομία της συζήτησης πως ήταν ένα πρόσωπο. Υπήρχαν σπουδαία έργα που χάθηκαν, τα οποία όμως ήταν γνωστά στο παρελθόν.
